Það er deilt um ýmislegt sem snýr að sjálfbærni en eitt er þó óumdeilt: Auðlindir jarðar eru takmarkaðar og auðlindanotkun getur ekki farið út fyrir þau endanlegu mörk sem náttúran setur án þess að skaða almannahagsmuni til framtíðar. Markmiðið með því að vinna að sjálfbærri þróun er að gæta þess að mannkynið haldi sig innan þessara marka, að hægt sé að mæta þörfum samtímans án þess að draga úr möguleikum komandi kynslóða til þess að mæta þörfum sínum.
Fjármálafyrirtæki geta fyrst og fremst haft áhrif í þessa veru með því að beina fjármagni til verkefna sem sannarlega stuðla að sjálfbærri þróun. Slík verkefni eru fjölbreytt, t.d. notkun á endurnýjanlegum orkugjöfum, bætt orkunýting í iðnaði, gagnaverum og upplýsingatækni, veiðar úr vottuðum fiskstofnum, vottaðar byggingar, vottuð skógrækt og miklu fleira. Umhverfisvottanir stuðla að betri nýtingu auðlinda og hraðar för okkar að hringrásarhagkerfinu sem er ávinningur fyrir okkur öll.
Græn skuldabréf til að fjármagna sjálfbær útlán
Til að halda utan um hvaða verkefni uppfylla þessi skilyrði gefa fjármálafyrirtæki út sjálfbærar fjármálaumgjarðir sem eru notaðar sem grundvöllur að útgáfu grænna skuldabréfa. Peningana, sem aflað er með útgáfu skuldabréfanna, er síðan hægt að nota til að fjármagna verkefni sem stuðla að sjálfbærri þróun. Fyrstu grænu skuldabréfin voru gefin út af Evrópska fjárfestingarbankanum (EIB) árið 2007 og síðan hafa græn skuldabréf verið eftirsótt af fjárfestum. Landsbankinn birti sína fyrstu sjálfbæru fjármálaumgjörð árið 2021 og hefur síðan reglulega gefið út græn skuldabréf.
Til þess að geta staðið undir reglulegum grænum skuldabréfaútgáfum þurfa útgefendur bréfanna að sýna fram á að þeir geti ráðstafað peningunum áfram í sjálfbær verkefni. Í tilfelli viðskiptabanka líkt og Landsbankans er það fyrst og fremst gert með því að lána peninga til verkefna sem uppfylla kröfur um sjálfbærni. Þegar uppgjör íslensku viðskiptabankanna þriggja fyrir árið 2025 eru skoðuð má sjá að sjálfbær útlán bankanna skiptast á milli fyrirtækjalána (53%) og íbúðalána (47%). Heildarfjármagn sjálfbærra útlána var um 625 milljarðar króna. Aukning á milli ára nam 63 milljörðum króna og var vöxturinn meiri en í öðrum útlánum. Heildarútlán bankanna voru í árslok 2025 samtals tæpir 4.580 milljarðar króna og eru sjálfbær útlán því um 14% af heildarútlánum. Í tilfelli Landsbankans er vöxturinn bæði vegna útlána til nýrra verkefna en líka vegna betri greininga á lánasafninu sem hafa leitt í ljós að stærri hluti útlánasafnins uppfyllir skilyrði um sjálfbær útlán en áður var talið.
Græn útlán aukast hraðar
Til að halda utan um hvaða verkefni uppfylla þessi skilyrði gefa fjármálafyrirtæki út sjálfbærar fjármálaumgjarðir sem eru notaðar sem grundvöllur að útgáfu grænna skuldabréfa. Peningana, sem aflað er með útgáfu skuldabréfanna, er síðan hægt að nota til að fjármagna verkefni sem stuðla að sjálfbærri þróun. Fyrstu grænu skuldabréfin voru gefin út af Evrópska fjárfestingarbankanum (EIB) árið 2007 og síðan hafa græn skuldabréf verið eftirsótt af fjárfestum. Landsbankinn birti sína fyrstu sjálfbæru fjármálaumgjörð árið 2021 og hefur síðan reglulega gefið út græn skuldabréf.
Hlutfall grænna útlána fer vaxandi
Til þess að geta staðið undir reglulegum grænum skuldabréfaútgáfum þurfa útgefendur bréfanna að sýna fram á að þeir geti ráðstafað peningunum áfram í sjálfbær verkefni. Í tilfelli viðskiptabanka líkt og Landsbankans er það fyrst og fremst gert með því að lána peninga til verkefna sem uppfylla kröfur um sjálfbærni.
Þegar uppgjör íslensku viðskiptabankanna þriggja fyrir árið 2025 eru skoðuð má sjá að sjálfbær útlán bankanna skiptast á milli fyrirtækjalána (53%) og íbúðalána (47%). Heildarfjármagn sjálfbærra útlána var um 625 milljarðar króna. Aukning á milli ára nam 63 milljörðum króna og var vöxturinn meiri en í öðrum útlánum. Heildarútlán bankanna voru í árslok 2025 samtals tæpir 4.580 milljarðar króna og eru sjálfbær útlán því um 14% af heildarútlánum. Í tilfelli Landsbankans er vöxturinn bæði vegna útlána til nýrra verkefna en líka vegna betri greininga á lánasafninu sem hafa leitt í ljós að stærri hluti útlánasafnins uppfyllir skilyrði um sjálfbær útlán en áður var talið.
Sjálfbærni getur bætt reksturinn
Árið 2025 setti Landsbankinn sér markmið um að auka útlán sem falla undir sjálfbæru fjármálaumgjörðina um 10%. Það markmið náðist og hefur bankinn aftur sett sér markmið um að auka hlutfallið á þessu ári um 10%, eða 28 milljarða króna. Fleiri íslenskir bankar hafa sett sér markmið um að auka hlutfall sjálfbærra útlána í sínu lánasafni og það er gott að sjá þá stefna í sömu átt, enda er mikilvægt fyrir velsæld samfélagsins að beina fjármagni í sjálfbær verkefni.
En er framboð af hæfum verkefnum nægt til að allir viðskiptabankarnir geti náð markmiðum sínum um aukningu sjálfbærra útlána?
Til þess að auka framboð hæfra verkefna er hægt að hvetja fyrirtæki til að fara í aðgerðir sem beina rekstri þeirra í sjálfbærari farveg. En hvað þýðir það? Í stuttu máli eru tækifæri fyrir mörg fyrirtæki til að fara í umbreytingarverkefni til að auka sjálfbærni í rekstri. Slíkar breytingar þurfa jafnframt að þjóna starfsemi fyrirtækjanna sjálfra. Mörg dæmi eru um að aðgerðir til að auka sjálfbærni skila sér í betri rekstri, enda snýst sjálfbærni um að nýta orku og auðlindir sem best. Nærtækustu dæmin eru um verkefni sem tengjast orkuskiptum, t.d. að nota bíla og tæki sem ganga fyrir rafmagni, frekar en bensíni eða díselolíu. Þetta geta verið bílar en líka önnur tæki og vélar. Bændur gætu íhugað hvort svigrúm sé til endurheimtu á votlendi og sjávarútvegsfyrirtæki hvort hægt sé að fá vottun á afurðir þeirra. Tækifærin eru mismunandi innan atvinnugreina og á milli ólíkra fyrirtækja.
Sjálfbærniteymi Landsbankans er ávallt tilbúið að aðstoða viðskiptavini og hjálpa þeim að greina tækifæri til að gera betur í rekstrinum út frá forsendum sjálfbærni.
Fyrirtækin vita hvar þau geta haft áhrif
Sjálfbærni þarf ekki að vera flókin en því miður varð regluverkið í kringum sjálfbærni of þungt og voru margir aðilar hættir að sjá ávinninginn af allri skýrslugjöfinni og skyldunum. Núna stefnir í einföldun á þessu regluverki með samþykki Evrópusambandsins á svokallaðri „omnibus“ eða safntillögu.
Helstu áhrif þessara einföldunar hérlendis er að mun færri fyrirtæki munu falla undir upplýsingaskyldu um sjálfbærni. Það sjálfbærniregluverk sem áfram mun eiga við verður einfaldað verulega. Nú gefst fyrirtækjum því tækifæri til að nýta þá sjálfbærniþekkingu og greiningu á sinni starfsemi sem þau hafa farið í undanfarin ár til þess að vinna að verkefnum sem skila raunverulegum árangri. Það þarf ekki að fara í flókna skýrslugerð til að hafa jákvæð áhrif í gegnum kjarnastarfsemi sinnar atvinnugreinar. Fyrirtækin vita nú þegar hvar áhrif þeirra liggja. Nú er tækifæri til að láta verkin tala og ná alvöru árangri í sjálfbærni.
Greinin birtist fyrst á Vísi 25. mars 2026.
