Vefkökur

Með því að smella á „Leyfa allar“ samþykkir þú notkun á vefkökum til þess að auka virkni vefsins, greina vefnotkun og aðstoða við markaðssetningu.

Nánar um vefkökur

Spá­um stýri­vaxta­hækk­un um 1,0 pró­sentu­stig

Við spáum því að peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands hækki vexti bankans um 1,0 prósentustig í næstu viku. Gangi spáin eftir fara meginvextir bankans, vextir á sjö daga bundnum innlánum, úr 7,5% upp í 8,5%.
17. maí 2023

Peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands kemur saman í næstu viku og ákvörðun nefndarinnar verður birt miðvikudaginn 24. maí. Við spáum því að stýrivextir verði hækkaðir um 1,0 prósentustig en teljum líklegt að nefndin ræði hækkun á bilinu 0,75 prósentustig til 1,25 prósentustig. Hækkun um 1,0 prósentustig myndi lyfta meginvöxtum upp í 8,5% en svo háir hafa þeir ekki verið síðan í bröttu vaxtalækkunarferli snemma árs 2010.

Verðbólga þrálát og óvænt

Við teljum víst að peningastefnunefnd líti síversnandi verðbólguhorfur alvarlegum augum. Verðbólgan hefur reynst þrálátari en búist var við og mæling Hagstofunnar á vísitölu neysluverðs ítrekað verið umfram væntingar. Ársverðbólgan mældist 9,9% í apríl og jókst um 0,1 prósentustig, þvert á okkar spá um að hún myndi hjaðna niður í 9,5%, enda var stór verðbólgumánuður að detta út úr vísitölunni, apríl 2022. Spáskekkjan skýrðist meðal annars af því að íbúðaverð á landsbyggðinni hækkaði og við það hækkaði reiknuð húsaleiga meira en við höfðum gert ráð fyrir. Þá höfðum við spáð því að bílar lækkuðu í verði, en þeir lækkuðu minna en við héldum.

Verðbólgan á fyrsta ársfjórðungi var heilt yfir umfram væntingar, í febrúar skaust hún úr 9,9% í 10,2% þegar við, og aðrir greiningaraðilar, höfðum spáð hjöðnun og í mars hjaðnaði hún svo lítillega en þó minna en við höfðum spáð, niður í 9,8% áður en hún hækkaði á ný.

Verðbólgan er ekki aðeins mikil og þrálát heldur hefur hún á síðustu mánuðum orðið almennari í þeim skilningi að sífellt fleiri undirliðir hafa hækkað verulega. Í fyrstu var hún mestmegnis drifin áfram af hækkandi húsnæðisverði en eftir því sem ró hefur færst yfir fasteignamarkaðinn hafa aðrir undirliðir neysluverðsvísitölunnar tekið við sér, ekki síst verð á þjónustu og innfluttum vörum.

Nýjasta verðbólguspá okkar gerir ráð fyrir því að hún hjaðni niður í 9,6% í maí og hjaðni svo áfram í júní og júlí, en hægar en áður var gert ráð fyrir.

Væntingar versna og þörf á skýrum skilaboðum

Væntingar um verðbólgu í framtíðinni eru á meðal þeirra þátta sem hafa áhrif á verðbólguþróunina, og því er mikilvægt að halda þeim í skefjum. Samkvæmt niðurstöðum könnunar Seðlabankans á væntingum markaðsaðila fyrir annan ársfjórðung, sem birtar voru í morgun, hafa væntingar um verðbólgu versnað frá því í janúar og nú telja markaðsaðilar að jafnaði að verðbólga verði að meðaltali 9,4% á yfirstandandi fjórðungi. Þeir gera ráð fyrir því að verðbólga hjaðni áfram og verði 6,3% eftir eitt ár og 4,5% eftir tvö ár. Langtímaverðbólguvæntingar versnuðu einnig milli kannana; markaðsaðilar gera ráð fyrir að verðbólga verði að meðaltali 4% á næstu fimm árum og 3,5% á næstu tíu árum. 

Ekki liggja fyrir ný gögn um verðbólguvæntingar heimila og fyrirtækja en þær versnuðu milli fjórðunga á fyrsta ársfjórðungi. Þróunin á skuldabréfamarkaði gefur einnig til kynna þó nokkra svartsýni; verðbólguálag á stystu bréfunum, þ.e. óverðtryggðu ríkisbréfi á gjalddaga 2025 og verðtryggðu á gjalddaga 2026, er nú rúmlega 6,5%, hærra en það var rétt fyrir síðustu vaxtaákvörðun og þarsíðustu.

Óhætt er að fullyrða að Seðlabankanum sé mikið í mun að ná niður verðbólguvæntingum, enda hafa þær mikið að segja. Launafólk sem býst við þrálátri verðbólgu er líklegra til að krefjast hærri launa og fyrirtæki sem býst við verðhækkunum er líklegra til að verðsetja vörur og þjónustu hátt fram í tímann, hvoru tveggja þættir sem ýta undir verðbólgu. Þegar verðbólga er þrálát er hætta á að fólk missi trú á að hún hjaðni og geri ráðstafanir í samræmi við verðþróun sem er langt yfir markmiði Seðlabankans.

Merki um víxlverkun launa og verðlags

Kröftug innlend eftirspurn styður spá okkar um frekari vaxtahækkanir. Ekki liggja fyrir gögn yfir einkaneyslu á fyrsta fjórðungi en aukning í kortaveltu Íslendinga á fjórðungnum bendir til þess að einkaneysla hafi aukist umfram okkar væntingar. Snarpar vaxtahækkanir virðast því hafa dugað skammt til þess að kæla innlenda eftirspurn, sem skýrist að líkindum mest af því hversu mjög laun hafa hækkað á síðustu misserum.

Laun hafa hækkað um 9,4% á síðustu 12 mánuðum, enda höfðu nýir kjarasamningar á nær öllum vinnumarkaðnum í för með sér ríflegar launahækkanir, auk þess sem spenna á vinnumarkaði, sem magnaðist hratt eftir því sem faraldurinn leið undir lok, hefur ýtt undir launaskrið. Verðbólga í kringum 10% étur upp launahækkanir og launafólk keppist því við að halda uppi launastiginu. Á sama tíma kynda launahækkanir undir kostnaðarhækkanir fyrirtækja ásamt því að auka innlenda eftirspurn sem hvoru tveggja ýta undir verðbólgu, og því er gjarnan talað um mikilvægi þess að koma í veg fyrir víxlverkun launa og verðlags.

Áframhaldandi óvissa á vinnumarkaði, vegna þess hversu stuttur gildistími nýrra kjarasamninga er, hefur einnig slæm áhrif á verðbólguvæntingar og ætti að auka líkur á að Seðlabankinn telji enn frekar þörf á að auka taumhald peningastefnunnar.

Nýjustu kortaveltutölur hugsanlega merki um kólnun

Kortaveltutölur yfir aprílmánuð, sem Seðlabankinn birti í gær, kunna þó að vera vísbending um að tekið sé að hægja á eftirspurn; heildarkortavelta íslenskra heimila dróst saman um 5% í apríl, sé hún borin saman við aprílmánuð í fyrra, að raunvirði. Það var í fyrsta sinn í rúm tvö ár sem heildarkortaveltan dróst saman milli ára. Kortavelta Íslendinga innanlands var 7,2% minni en í apríl í fyrra en erlendis jókst hún um 5% miðað við fast gengi og verðlag. Við teljum þó ólíklegt að peningastefnunefnd líti á þessa mælingu eina og sér og túlki sem svo innlend eftirspurn sé farin að dragast saman svo um muni.

Hagvaxtarhorfur bjartari en áður

Hagvöxtur verður 3,2% á Íslandi á þessu ári, samkvæmt þjóðhags- og verðbólguspánni sem við gáfum út í lok apríl. Við færðum hagvaxtarspána upp úr 2,1% spánni frá því í október, og fleiri greiningaraðilar en við sjá fram á kröftugri hagvöxt í ár en þeir gerðu áður ráð fyrir.

Við teljum að batnandi hagvaxtarhorfur auðveldi peningastefnunefnd ákvörðunina um stíga fast til jarðar; enn eru ekki merki um að frekari vaxtahækkanir valdi samdrætti í hagkerfinu í bráð og að því leyti enn svigrúm til vaxtahækkana.

Þá ber að nefna að þótt vaxtahækkanir hafi snöggkælt fasteignamarkaðinn í haust er enn talsvert líf á þeim markaði og vísitala íbúðaverðs á höfuðborgarsvæðinu hefur nú hækkað þrjá mánuði í röð. Vaxtastigið gerir róðurinn mun þyngri fyrir þau sem hafa breytilega vexti og einnig þau sem koma ný inn á fasteignamarkaðinn, en það virðist þó alls ekki hafa fryst markaðinn eða snarlækkað verð.

Framvirk leiðsögn nokkuð afdráttarlaus

„Peningastefnunefnd mun beita tækjum sínum til að tryggja betra jafnvægi í þjóðarbúskapnum og koma verðbólgu í markmið,“ segir í lok yfirlýsingar peningastefnunefndar eftir síðasta fund þann 22. mars 2023. Víst má telja að langt sé í að verðbólga komist í markmið og peningastefnunefnd ætti því að vera tilbúin að beita tækjum sínum líkt og yfirlýsingin ber með sér. Í Peningamálum, sem komu út í febrúar, birti Seðlabankinn spá um að verðbólgan á fyrsta fjórðungi ársins yrði 9,4%. Raunin varð 9,7% og Seðlabankinn því á sama máli og við um að verðbólgan hafi verið umfram væntingar. Samhliða vaxtaákvörðuninni á miðvikudaginn gefur Seðlabankinn út nýja verðbólguspá í Peningamálum, sem við búumst við að verði örlítið svartari en sú síðasta.

Skrefin hafa ekki orðið stærri en 1,0 prósentustig í yfirstandandi hækkunarferli, en við teljum þó ekki óhugsandi að nefndin ræði hækkun umfram það.

Vaxtaákvarðanir Peningastefnunefndar

Dags. Lagt til Atkvæði með Atkvæði móti Kosið annað Meginvextir
3. febrúar 2021 óbr. allir 0,75
24. mars 2021 óbr. allir 0,75
19. maí 2021 +0,25 allir GJ (+0,50) 1,00
25. ágúst 2021 +0,25 allir GJ,GZ (+0,50) 1,25
6. október 2021 +0,25 ÁJ, RS, KÓ GJ,GZ (+0,50) 1,50
17. nóvember 2021 +0,50 allir 2,00
9. febrúar 2022 +0,75 allir 2,75
4. maí 2022 +1,00 allir 3,75
22. júní 2022 +1,00 allir GZ (+1,25) 4,75
24. ágúst 2022 +0,75 allir GZ (+1,00) 5,50
5. október 2022 +0,25 allir 5,75
23. nóvember 2022 +0,25 allir GZ (+0,50) 6,00
8. feb. 2023 +0,50 allir HS(+0,75) 6,50
22. mars 2023
+1,00 allir   7,50
24. maí 2023        
23. ágú. 2023        
4. okt. 2023        
22. nóv. 2023        

Næsta vaxtaákvörðun er ekki fyrr en í ágúst, sem eykur enn fremur líkurnar á því að nefndin stígi stórt skref og hækki stýrivexti um 1,0 prósentustig, úr 7,5% í 8,5%.

Fyrirvari
Innihald og form þessarar greiningar er unnið af starfsfólki Hagfræðideildar Landsbankans hf. (hagfraedideild@landsbankinn.is) og byggist á aðgengilegum opinberum upplýsingum á þeim tíma sem greiningin var unnin. Mat á þeim upplýsingum endurspeglar skoðanir starfsfólks Hagfræðideildar Landsbankans á þeim degi þegar greiningin er dagsett, en þær geta breyst án fyrirvara.

Landsbankinn hf. og starfsfólk hans taka ekki ábyrgð á viðskiptum sem byggð eru á þeim upplýsingum og skoðunum sem hér eru settar fram, enda eru þær ekki veittar sem persónuleg ráðgjöf fyrir einstök viðskipti.

Bent skal á að Landsbankinn hf. getur á hverjum tíma haft beinna eða óbeinna hagsmuna að gæta, ýmist sjálfur, dótturfélög hans eða fyrir hönd viðskiptavina, s.s. sem fjárfestir, lánardrottinn eða þjónustuaðili. Greiningar eru engu að síður unnar sjálfstætt af Hagfræðideild Landsbankans og innan Landsbankans eru í gildi reglur um aðskilnað starfssviða sem eru aðgengilegar á vef bankans.
Þú gætir einnig haft áhuga á
Flugvél
28. ágúst 2025
Verðbólga hjaðnar þvert á væntingar
Vísitala neysluverðs lækkaði um 0,15% á milli mánaða í ágúst og verðbólga hjaðnaði úr 4,0% í 3,8%. Hjöðnun á milli mánaða kemur ánægjulega á óvart en við spáðum 0,07% hækkun á vísitölunni og óbreyttri verðbólgu. Við gerum nú ráð fyrir að verðbólga verði 3,8% í árslok, að stærstum hluta vegna lægri mælingar nú en við spáðum áður.
Seðlabanki Íslands
25. ágúst 2025
Vikubyrjun 25. ágúst 2025
Seðlabanki Íslands hélt stýrivöxtum óbreyttum í 7,50% í síðustu viku og allir nefndarmenn studdu ákvörðunina. Vísitala íbúðaverðs hefur hækkað um 4,2% á síðasta árinu, en í janúar var árshækkunin 10,4%. Í vikunni birtir Hagstofan verðbólgutölur fyrir ágústmánuð og þjóðhagsreikninga fyrir annan ársfjórðung.
Hús í Reykjavík
22. ágúst 2025
Íbúðamarkaður í betra jafnvægi þótt nýjar íbúðir seljist hægt
Á síðustu misserum hefur dregið töluvert úr verðhækkunum á íbúðamarkaði. Vísitala íbúðaverðs hefur hækkað um 4,2% á síðustu 12 mánuðum, aðeins örlítið umfram almennt verðlag, og ársbreytingin hefur ekki verið minni frá því í byrjun árs 2024. Þótt kaupsamningar hafi verið færri á fyrstu sjö mánuðum þessa árs en á sama tíma í fyrra er enn talsverð velta á markaðnum.
Fólk við Geysi
19. ágúst 2025
Útflutningur í sókn en innflutningur líka
Vöruútflutningur frá Íslandi hefur aukist frá því í fyrra en samt hefur vöruskiptahalli aldrei verið meiri en nú. Þetta skýrist af stórauknum vöruinnflutningi, einkum á tölvubúnaði í tengslum við uppbyggingu gagnavera. Ferðaþjónustan hefur skilað auknum tekjum í ár en á móti hefur utanlandsferðum Íslendinga fjölgað og uppsafnaður kortaveltujöfnuður við útlönd var enn neikvæður í lok júlí.
Frosnir ávextir og grænmeti
18. ágúst 2025
Vikubyrjun 18. ágúst 2025
Við búumst við að peningastefnunefnd Seðlabankans haldi stýrivöxtum óbreyttum á miðvikudag. Auk vaxtaákvörðunarinnar fáum við vísitölu íbúðaverðs í vikunni og nokkur uppgjör. Metfjöldi erlendra ferðamanna fór frá landinu í júlí, atvinnuleysi var óbreytt á milli mánaða og áfram var nokkur kraftur í greiðslukortaveltu heimila.
Seðlabanki Íslands
15. ágúst 2025
Ekki horfur á frekari vaxtalækkun á árinu
Við spáum því að peningastefnunefnd geri hlé á vaxtalækkunarferlinu og haldi stýrivöxtum óbreyttum í næstu viku. Verðbólga jókst umfram væntingar í apríl og verðbólguvæntingar hafa haldist tiltölulega stöðugar. Þá virðist hagkerfið þola vaxtastigið vel, kortavelta hefur aukist sífellt síðustu mánuði og enn er þó nokkur velta á íbúðamarkaði. Peningalegt taumhald losnaði með aukinni verðbólgu í apríl og við teljum ólíklegt að peningastefnunefnd þyki tímabært að lækka raunstýrivexti enn frekar.
Flugvél á flugvelli
14. ágúst 2025
Spáum óbreyttri verðbólgu í ágúst
Við spáum því að verðbólga standi í stað í ágúst og mælist 4,0%. Eins og alla jafna í ágústmánuði má búast við að sumarútsölur gangi til baka að hluta. Einnig má gera ráð fyrir lækkandi flugfargjöldum. Næstu mánuði gerum við ráð fyrir að verðbólga aukist lítillega en hjaðni svo undir lok árs, og mælist 4,0% í desember.
Flugvöllur, Leifsstöð
13. ágúst 2025
Aukinn kaupmáttur, meiri neysla og fleiri utanlandsferðir
Neysla landsmanna virðist halda áfram að aukast og utanlandsferðir hafa verið þó nokkuð fleiri á þessu ári en á sama tíma í fyrra. Launavísitalan hefur enda hækkað um 8,1% á síðustu tólf mánuðum og kaupmáttur haldið áfram að aukast. Atvinnuleysi hefur haldist nokkuð hóflegt. Það er þó lítillega meira en á sama tíma í fyrra og merki eru um að spenna á vinnumarkaði fari smám saman dvínandi.
11. ágúst 2025
Vikubyrjun 11. ágúst 2025
Í síðustu viku tóku gildi nýir tollar á innflutning til Bandaríkjanna. Nokkrar áhugaverðar hagtölur koma í þessari viku: brottfarir um Keflavíkurflugvöll, skráð atvinnuleysi, væntingakönnun markaðsaðila og greiðslumiðlun. Í vikunni fara fram verðmælingar vegna vísitölu neysluverðs og uppgjörstímabil í Kauphöllinni heldur áfram með sex uppgjörum.
Epli
5. ágúst 2025
Vikubyrjun 5. ágúst 2025
Gistinóttum á landinu fjölgaði alls um 8,4% á milli ára í júní. Verðbólga á evrusvæðinu hélst óbreytt á milli mánaða og Seðlabanki Bandaríkjanna hélt stýrivöxtum óbreyttum.