Áður var kostnaðurinn reiknaður út frá íbúðaverði og vöxtum, en í dag byggja útreikningarnir á leiguverði sambærilegra eigna, svonefndu húsaleiguígildi. Leiguverð sveiflast jafnan minna á milli mánaða en íbúðaverð og því var viðbúið að breytt mæliaðferð Hagstofunnar myndi draga úr sveiflum. Breytingin hefur einnig í för með sér að vextir hafa ekki lengur bein áhrif á verðbólgumælingar. Nýja aðferðin er sú sem flestar hagstofur nota og er hún almennt talin endurspegla kostnað heimila betur en sú fyrri. Þannig er nýja aðferðin líklega betri mælikvarði en sú eldri.
Að því sögðu er fróðlegt að velta fyrir sér hvernig verðbólga hefði þróast öðruvísi síðasta árið ef ekki hefði verið skipt um aðferð. Hagstofan birtir enn í hverjum mánuði íbúðaverðsvísitöluna sem notuð var með eldri aðferðinni. Með því að nota þá vísitölu og þróun verðtryggðra vaxta sem hafa verið í boði hjá helstu lánveitendum má áætla um það bil hvernig verðbólga hefði líklega þróast ef ekki hefði verði breytt um aðferð.
Afgerandi áhrif á mælingu
Ljóst er að breytt mæliaðferð hafði afgerandi áhrif á verðbólgu eins og hún er mæld. Ef ekki hefði verið skipt um aðferð hefði verðbólga í júní á þessu ári til dæmis líklega mælst nær 5,0% en 4,2% eins og raunmælingin sýndi. Áhrifin komu skýrast fram fyrst eftir að breytt var um aðferð: í júní, júlí og ágúst í fyrra. Þá mánuði hækkaði íbúðaverðsvísitala Hagstofunnar verulega og ef hún hefði farið inn í verðbólgumælingar hefði verðbólga mælst mun meiri en raun bar vitni. Frá september hefur munurinn verið nokkuð stöðugur og verðbólga hefði mælst um prósentustigi meiri ef ekki hefði verið skipt um aðferð. Ef nýja aðferðin hefði verið tekin upp örlítið seinna, til dæmis í september, hefði breytingin haft mun minni áhrif og verðbólga hefði mælst töluvert meiri en hún gerir í dag, eða nær 4,7% í júní.
Þó þessi samanburður sýni að verðbólga hafi mælst minni síðasta árið með nýrri aðferð, þýðir það ekki endilega að sú þróun haldi áfram. Undanfarið hefur hægt á hækkun íbúðaverðs, á meðan skammtímamælingar benda til þess að leiguverð hafi hækkað töluvert meira. Þær hækkanir gætu átt eftir að koma fram í mælingum Hagstofunnar næstu mánuði og því má vel vera að ný aðferð leiði síðar meir til hærri verðbólgumælinga yfir eitthvað tímabil en sú gamla hefði gert. Það sem mestu máli skiptir er þó ekki hvort mælingin gefi hærri eða lægri niðurstöðu hverju sinni, heldur að hún endurspegli sem best það sem hún á að mæla.
Hefðu vextir lækkað í hærri verðbólgu?
Samhliða þessu er áhugavert að horfa til þess hvernig staðan í hagkerfinu var þegar breytingin var gerð á aðferðafræðinni. Þegar nýja aðferðin var tekin upp í júní 2024 höfðu stýrivextir Seðlabankans verið í sínu hæsta gildi um nokkurt skeið og verðbólga var enn töluverð þó hún hafi verið tekin að hjaðna. Vaxtalækkunarferlið hófst ekki fyrr en í október sama ár, með fyrstu lækkun upp á 0,25 prósentustig. Ef verðbólga hefði mælst um einu prósentustigi meiri, eins og líklegt má telja ef ekki hefði verið skipt um aðferð, má efast um að Seðlabankinn hefði ráðist í lækkun vaxta á þeim tímapuntki. Breytingin kann því að hafa haft áhrif á hvernig peningastefnunefnd túlkaði efnahagsástandið og þar með á ákvarðanir hennar.
Pistillinn birtist fyrst í ViðskiptaMogganum 23. júlí 2025.
