Atvinnuleysi ólíkt eftir hópum
Spenna á vinnumarkaði hefur dvínað hægt og rólega á síðustu árum. Um mitt ár 2023 náði atvinnuleysi lágpunkti eftir að hafa aukist töluvert vegna faraldursins. Síðan hefur eftirspurn eftir vinnuafli smám saman minnkað. Á allra síðustu mánuðum hefur atvinnuleysi þokast upp á sama tíma og störfum er hætt að fjölga. Skráð atvinnuleysi var að meðaltali 3,9% í fyrra og nú í janúar mældist atvinnuleysi 4,9% samkvæmt Vinnumálastofnun, sem er 0,7 prósentustigum hærra en í sama mánuði árið áður. Atvinnuleysi hefur ekki mælst svo hátt síðan í mars 2022.
Lítið atvinnuleysi meðal Íslendinga
Sé litið til þróunar atvinnuleysis eftir þjóðerni blasir nokkuð tvískiptur vinnumarkaður við. Sem fyrr segir mældist skráð atvinnuleysi í janúar 4,9% samkvæmt tölum Vinnumálastofnunnar, en atvinnuleysi meðal Íslendinga mældist 2,7% en 10,6% meðal erlendra ríkisborgara. Atvinnuleysi meðal Íslendinga hefur lítið breyst síðustu ár. Það mældist að meðaltali 2,1% bæði árin 2023 og 2024, en hækkaði örlítið í fyrra og mældist þá 2,2%. Janúarmælingin í ár er því í raun fyrsta mæling sem bendir til aukins atvinnuleysis meðal Íslendinga, en atvinnuleysi hefur ekki mælst hærra síðan í maí árið 2022 þegar það mældist 2,8%. Þá voru áhrif faraldursins á atvinnuleysi að fjara út. Atvinnuleysi meðal innflytjenda hefur aftur á móti greinilega aukist ár frá ári og mældist að meðaltali 6,8% árið 2023, 7,8% árið 2024 og 8,6% í fyrra.
Lítið atvinnuleysi meðal íslenskra ungmenna
Athygli vekur að atvinnuleysi meðal íslenskra ungmenna mælist mjög lágt. Atvinnuþátttaka ungmenna á Íslandi hefur sögulega verið hærra en í Evrópu, líka samanborið við hin Norðurlöndin. Sú staða virðist lítið hafa breyst.
Atvinnuleysi meðal innflytjenda skýrir því að mestu leyti þróun atvinnuleysis síðustu ár. Efnahagslegar þrengingar hafa almennt meiri áhrif á atvinnuleysi meðal innflytjenda og er það alls ekki séríslenskt fyrirbæri. Þá hafa árstíðabundnar sveiflur að jafnaði meiri áhrif á atvinnuleysi innflytjenda en Íslendinga, enda starfar stór hluti erlends vinnuafls frekar í árstíðarbundnum greinum, líkt og ferðaþjónustu. Þá starfa innflytjendur hlutfallslega oftar í tímabundnum störfum og hafa styttri starfsaldur sem getur leitt til þess að þeim er fyrr sagt upp þegar hægir á í hagkerfinu. Auk þess getur skortur á íslenskukunnáttu gert innflytjendum erfiðara um vik að fóta sig á íslenskum vinnumarkaði, svo fátt eitt sé nefnt.
Kaupmáttur launa hefur aukist og einkaneysla ekki gefið eftir
Laun hækkuðu að meðaltali um 7,9% á síðasta ári og kaupmáttur jókst um 3,1% á milli ára á lokafjórðungi ársins. Kjarasamningar liggja nú fyrir á langstærstum hluta vinnumarkaðar til næstu ára og launaþróun í ár ætti því að vera fyrirsjáanlegri en síðustu ár. Það má þó hafa í huga að ein af forsendum síðustu kjarasamninga var sú að verðbólga mælist ekki yfir 4,7% í ágúst næstkomandi. Mælist hún hærri opnast heimild til að segja kjarasamningunum upp, semjist ekki um annað viðbragð. Miðað við síðustu verðbólgumælingar, sem hafa verið umfram spár, hafa líkur á þeirri sviðmynd aukist og því hefur óvissa um launaþróun aðeins aukist að okkar mati. Einkaneysla hefur ekki gefið eftir og raunar jókst hún jafnt og þétt á öllu síðasta ári og var megin drifkraftur hagvaxtar í fyrra. Það skýtur skökku við að þetta sé veruleikinn á sama tíma og atvinnuleysi hefur aukist.
Hvað er hægt að lesa í þetta?
Samhliða háum vöxtum og þéttu peningalegu aðhaldi hafa laun hækkað umfram verðbólgu, sem stutt hefur við aukna neyslu og þannig viðhaldið verðbólguþrýstingi. Á sama tíma benda bæði aukið atvinnuleysi og vísbendingar um minni eftirspurn fyrirtækja eftir vinnuafli til þess að spenna á vinnumarkaði sé farin að dvína. Þó vekur athygli að aukið atvinnuleysi megi nær alfarið rekja til erlends vinnuafls, á meðan atvinnuleysi meðal Íslendinga er áfram lágt. Það gæti þýtt að kólnunin birtist fyrst í þeim hluta vinnumarkaðarins sem er viðkvæmari fyrir efnahagsþrengingum, en hafi að einhverju leyti minni áhrif á heildarneyslu og eftirspurn í hagkerfinu, að minnsta kosti til skamms tíma. Það mætti því segja að háir vextir hafi aðeins kælt hluta vinnumarkaðarins, enn sem komið er, en kaupmáttur og neysla hafi enn ekki gefið nægilega eftir til að ná verðbólgu að markmiði.
Fyrirvari
Innihald og form þessarar greiningar er unnið af starfsfólki Greiningardeildar Landsbankans hf. (greiningardeild@landsbankinn.is) og byggist á aðgengilegum opinberum upplýsingum á þeim tíma sem greiningin var unnin. Mat á þeim upplýsingum endurspeglar skoðanir starfsfólks Greiningardeildar Landsbankans á þeim degi þegar greiningin er dagsett, en þær geta breyst án fyrirvara.Landsbankinn hf. og starfsfólk hans taka ekki ábyrgð á viðskiptum sem byggð eru á þeim upplýsingum og skoðunum sem hér eru settar fram, enda eru þær ekki veittar sem persónuleg ráðgjöf fyrir einstök viðskipti.
Bent skal á að Landsbankinn hf. getur á hverjum tíma haft beinna eða óbeinna hagsmuna að gæta, ýmist sjálfur, dótturfélög hans eða fyrir hönd viðskiptavina, s.s. sem fjárfestir, lánardrottinn eða þjónustuaðili. Greiningar eru engu að síður unnar sjálfstætt af Greiningardeild Landsbankans og innan Landsbankans eru í gildi reglur um aðskilnað starfssviða sem eru aðgengilegar á vef bankans.
