Stöð­ugri vinnu­mark­að­ur og minna skrið launa­hækk­ana

Kaupmáttur launa jókst um 0,7% í fyrra

Kaupmáttur hefur haldist því sem næst óbreyttur síðustu þrjú árin. Þrátt fyrir ríflegar launahækkanir árin 2021-2023 kom verðbólgan næstum í veg fyrir kaupmáttaraukningu og á nýliðnu ári hægði meira á launahækkunum en verðlagshækkunum. Kaupmáttur jókst um 0,7% á árinu 2024 og um 0,9% árið áður.  

Samhliða hertu peningalegu aðhaldi má telja ljóst að hófstilltari launahækkanir hafi haft sitt að segja í því að hægja á verðbólgu. Þótt kaupmáttur hafi lítið aukist á allra síðustu árum stuðlar aukinn stöðugleiki á vinnumarkaði að auknum verðstöðugleika sem ætti að óbreyttu að geta aukið kaupmátt til lengri tíma. Enn ríkir þó óvissa í tengslum við kjarabaráttu kennara og ekki útséð um frekari verkföll nú um næstu mánaðamót. Mikið er í húfi að samningar náist sem fyrst og að þeir raski ekki þeirri sátt sem hefur náðst á vinnumarkaði.

Merki um minnkandi spennu á vinnumarkaði

Eins og fram kom hér að framan skýrast minni launahækkanir á síðasta ári en árin á undan ekki aðeins af hófstilltari kjarasamningum heldur einnig minni spennu á vinnumarkaði sem hefur haldið aftur af launaskriði. Almennt má telja að eftir því sem eftirspurn eftir starfsfólki minnkar versni samningsstaða þess og við það minnki líkur á launaskriði. Skýr merki eru um minnkandi eftirspurn eftir starfsfólki á síðustu mánuðum en samkvæmt könnun Seðlabankans meðal stjórnenda 400 stærstu fyrirtækjanna telja sífellt færri stjórnendur að vöntun sé á starfsfólki á íslenskum vinnumarkaði. Hlutfallið er nú um 24% en var 54% um mitt ár 2022.

Þó hefur hvorki orðið mikil breyting í fjölda fyrirtækja sem sjá fram á að fjölga starfsfólki á næstunni né þeirra sem hafa áform um að fækka þeim. Rúm 20% fyrirtækja sjá fram á fjölgun og um 13% sjá fram á fækkun á næsta hálfa ári, sem er svipuð staða og fyrir ári síðan, en það má þó greina breytingu innan einstaka atvinnugreina. Eftirspurn eftir starfsfólki virðist hafa aukist í greinum á borð við byggingarstarfsemi, fjármálastarfsemi, ferðaþjónustu og sjávarútvegi, en minnkað þó nokkuð í verslun og þjónustu, iðnaði og framleiðslu. Þannig virðist svigrúm fyrirtækja til þess að ráða starfsfólk svipað og fyrir ári en hugsanlega er minni keppni um starfsfólk og jafnvel er það því nú frekar launafólk sem keppir um störf.

Atvinnuleysi lítillega meira en fyrir ári síðan 

Skráð atvinnuleysi var að meðaltali 3,5% á nýliðnu ári og var örlítið meira í hverjum mánuði en sama mánuð árið áður. Vel kann að vera að atvinnuleysi haldi áfram að aukast lítillega á fyrstu mánuðum ársins en svo gefur það líklega eftir á vormánuðum, að venju.

Þótt atvinnuleysi hafi gefið hratt eftir í kjölfar faraldursins er það enn þó nokkuð meira en á árunum 2016-2017 og einnig meira en á árunum fyrir efnahagshrunið 2008. Líklega gerir aukinn hreyfanleiki vinnuafls það að verkum að atvinnustigið sveiflast minna með hagsveiflum en áður. Í uppsveiflu er eftirspurn eftir starfsfólki í auknum mæli mætt með innflutningi vinnuafls og þegar umsvif í hagkerfinu minnka flytur aðflutt launafólk úr landi. Hlutfall innflytjenda af þeim sem starfa á íslenskum vinnumarkaði hefur hækkað úr 10% í 25% á síðustu 15 árum og því gætu þessi áhrif verið mun skýrari en áður.

Aukin bjartsýni á nýju ári?

Erfitt er að segja til um hversu hratt vaxtalækkanir hafa áhrif á atvinnulífið og auka eftirspurn eftir starfsfólki að nýju. Líklega er tilefni til bjartsýni ef verðbólga heldur áfram að hjaðna og vextir verða lækkaðir í takt. Takist að viðhalda sátt á vinnumarkaði er vonandi að umsvif í hagkerfinu aukist á ný, án þess að verðstöðugleiki raskist.