Olíu­verð einn helsti drif­kraft­ur verð­bólgu á síð­ustu 50 árum

Hrávöruverð hefur almennt farið lækkandi á síðustu mánuðum. Það mun styðja við hjöðnun verðbólgunnar í heiminum en hún hefur ekki mælst meiri á Vesturlöndum í nokkra áratugi.
Olíuvinnsla
12. september 2022 - Hagfræðideild

Það er misjafnt milli landa hvort verðbólga sé búin að ná hámarki. Mörg lönd eru ekki komin fyrir vind og mun há verðbólga enn eiga eftir að hækka meðan verðbólgu í sumum öðrum ríkjum hefur líklegast náð hámarki. Við teljum að hið síðarnefnda eigi við um Ísland.

Núverandi verðbólgutímar skýrast af mikilli hækkun á hrávöruverði

Verðbólga hefur ekki mælst meiri í mörgum helstu viðskiptalöndum Íslands í nokkra áratugi. Í sumum tilfellum þarf að fara 40 ár aftur í tímann til að finna meiri verðbólgu. Ástæðan fyrir þessari miklu verðbólgu má einfaldlega finna í mikilli hækkun á verði hrávöru. Sú hækkun á sér síðan einnig skýringar í framboðskorti, vegna þess að framleiðslukeðjur slitnuðu víða í faraldrinum, viðbrögðum í peningamálum og ríkisfjármálum vegna faraldursins og innrás Rússa í Úkraínu. Á allra síðustu mánuðum hefur hrávöruverð án eldsneytis farið lækkandi en er þó enn um 30% hærra en það var áður en faraldurinn braust út. Verð á hráolíu hefur einnig lækkað frá hæstu gildum eftir faraldur en er enn á 75% hærra verði en fyrir faraldur.

Verðbólgubálið sem kviknaði 1974 átti sér rætur í margföldun á olíuverði

Þetta er ekki í fyrsta sinn sem mikil hækkun á hrávöru elur af sér verðbólguvanda. Reyndar er það svo að sé litið 50 ár aftur í tímann sést að alltaf þegar verðbólga hefur orðið að alvöru vandamáli á Vesturlöndum hefur meginskýringin ávallt verið miklar verðhækkanir á hrávöru. Sú hrávara sem þó langmestum áhrifum hefur valdið er olía. 

Árið 1974 ferfaldaðist olíuverð frá fyrra ári og má rekja þá hækkun til þess að samtök olíuframleiðsluríkja, OPEC, bönnuðu aðildarríkjum OPEC að selja olíu til Norður-Ameríku, Japans, Bretlands og Hollands. Ástæðan var vegna þess að þessi svæði höfðu stutt við Ísrael í Yom Kippur-stríðinu í október 1973. Þessi hækkun á olíuverði jók verulega verðbólgu á vesturlöndum og þurfti að beita mikilli hörku, í formi hás vaxtastigs, til þess að ná verðbólgunni niður aftur. Sem dæmi fóru stýrivextir í Bandaríkjunum upp í 20% á níunda áratugnum en 1982 tókst að ná verðbólgunni þar niður í tveggja stafa tölu. Árið 1985 var verðbólga 2,8% að meðaltali í Þýskalandi og Bandaríkjunum. Upp úr 1990 má segja að tekist hafi að hafa hemil verðbólgunni á Vesturlöndum þangað til nú.

Olían hefur alltaf verið eini valkosturinn

Af hverju er það svo að olíuverð umfram aðrar hrávörur hefur valdið svona miklum verðbólguvanda í fortíðinni? Skýringarnar eru fyrst og fremst tvær.

Í fyrsta lagi má segja að olía sé blóð efnahagslífs heimsins. Langstærsti hluti samgangna byggja á olíueldsneyti og allur flutningur á vörum milli landa væri ekki mögulegur ef ekki væri fyrir olíu. Án framboðs af olíu myndu hjól efnahagslífs heimsins stöðvast. Hingað til hefur ekki verið nein staðkvæmdarvara fyrir olíu. Með staðkvæmdarvöru er átt við aðra vöru sem hægt er að nota að einhverju leyti í staðinn. Það hefur því ekki verið hægt að grípa til þess ráðs að nota aðra eldsneytisgjafa til þess að halda hjólum efnahagslífsins gangandi.  Þó nýting á orkugjöfum öðrum en olíu hefur færst í aukana, t.d. þegar kemur að einkabílnum, er það ekki nóg til þess að draga úr olíuþörfinni.

Þessu er öðruvísi farið með flestar aðrar hrávörur sem hafa allar einhvers konar staðkvæmdarvöru. Ef bananar hækkuðu í verði langt umfram verð á öðrum ávöxtum gæti fólk dregið úr neyslu sinni á þeim og keypt appelsínur í staðinn. Áhrifa mikillar verðhækkunar á banönum á verðbólgu væru því takmörkuð þar sem fólk myndi breyta neyslusamsetningu sinni og skipta banönum út fyrir annars konar matvæli. Þessu er ekki farið með sama hætti hvað olíu varðar þannig að þegar verð á olíu hefur hækkað mikið hefur keypt magn lítið dregist saman og neyslusamsetningin lítið breyst. Áhrif verðhækkunar koma því að fullu fram í verðbólgu.

Olíuverðið hefur einnig áhrif á flutningskostnað

Í öðru lagi hefur olía ekki einungis bein áhrif á dæluverð á eldsneyti og þannig á verðbólgu heldur hækkar hún einnig flutningskostnað á vörum sem hefur þar með einnig áhrif til aukinnar verðbólgu. Olíuverð er því í raun eina hrávaran sem hefur einnig áhrif á verðbólgu í gegnum flutningskostnað.

Við sjáum því að verðbólga er erfið viðureignar þegar olíuverðshækkanir eru annars vegar. Hækkun á olíuverði vegna takmarkaðs framboðs er staða sem erfitt er að eiga við og má segja að heimurinn allur taki á sig skell sem mun taka mislangan tíma að vinda ofan af.

Fyrirvari
Innihald og form þessarar greiningar er unnið af starfsfólki Hagfræðideildar Landsbankans hf. (hagfraedideild@landsbankinn.is) og byggist á aðgengilegum opinberum upplýsingum á þeim tíma sem greiningin var unnin. Mat á þeim upplýsingum endurspeglar skoðanir starfsfólks Hagfræðideildar Landsbankans á þeim degi þegar greiningin er dagsett, en þær geta breyst án fyrirvara. Landsbankinn hf. og starfsfólk hans taka ekki ábyrgð á viðskiptum sem byggð eru á þeim upplýsingum og skoðunum sem hér eru settar fram, enda eru þær ekki veittar sem persónuleg ráðgjöf fyrir einstök viðskipti. Bent skal á að Landsbankinn hf. getur á hverjum tíma haft beinna eða óbeinna hagsmuna að gæta, ýmist sjálfur, dótturfélög hans eða fyrir hönd viðskiptavina, s.s. sem fjárfestir, lánardrottinn eða þjónustuaðili. Greiningar eru engu að síður unnar sjálfstætt af Hagfræðideild Landsbankans og innan Landsbankans eru í gildi reglur um aðskilnað starfssviða sem eru aðgengilegar á vef bankans.
Þú gætir einnig haft áhuga á
Seðlabanki
29. sept. 2022

Spáum 0,5 prósentustiga hækkun stýrivaxta í október

Við spáum því að peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands hækki vexti bankans um 0,5 prósentustig í næstu viku. Gangi spá okkar eftir fara meginvextir bankans, sjö daga bundin innlán, úr 5,5% upp í 6%.
Fataverslun
28. sept. 2022

Verðbólga heldur áfram að hjaðna

Vísitala neysluverðs hækkaði um 0,09% milli mánaða í september. Ársverðbólgan dróst saman úr 9,7% í 9,3% og alls hefur hún minnkað um 0,6% prósentustig síðan hún náði hámarki í 9,9% í júlí. Við eigum von á hægfara hjöðnun næstu mánuði og að verðbólga mælist 8,3% í desember.
Lyftari í vöruhúsi
26. sept. 2022

Kaupmáttur hefur rýrnað um 4,2% á árinu

Kaupmáttur hefur rýrnað um 4,2% frá því í janúar og þótt launavísitalan hafi hækkað örlítið í ágúst hægist enn á árshækkuninni. Laun hafa hækkað hlutfallslega langmest í greinum tengdum ferðaþjónustunni á síðustu 12 mánuðum, en einnig í byggingar- og veitustarfsemi, og mest meðal verkafólks.
Fjölbýlishús
26. sept. 2022

Vikubyrjun 26. september 2022

Íbúðum til sölu á höfuðborgarsvæðinu hefur fjölgað verulega frá því í vor, úr tæplega 500 í rúmlega 1.000. Fjölgunin skýrist fremur af eldri íbúðum sem eru settar í sölu en nýjum íbúðum sem koma inn á markaðinn.
Fasteignir
21. sept. 2022

Íbúðaverð lækkar milli mánaða í fyrsta sinn síðan 2019

Vísitala íbúðaverðs á höfuðborgarsvæðinu lækkaði um 0,4% milli mánaða í ágúst. Þetta er í fyrsta sinn síðan í nóvember 2019 sem vísitalan lækkar og skýr merki um að markaðurinn sé farinn að kólna.
Fólk við Geysi
20. sept. 2022

Atvinnuleysi minnkar enn og aðflutt vinnuafl sífellt mikilvægara

Atvinnuleysi dróst saman um 0,1 prósentustig milli mánaða í ágúst og var 3,1%. Atvinnuleysi minnkaði mest í ferðatengdum greinum milli mánaða, enda fjölgaði erlendum ferðamönnum eftir því sem leið á sumarið. Sífellt fleiri stjórnendur fyrirtækja á Íslandi telja vanta vinnuafl og eftir því sem störfum fjölgar verður erlent vinnuafl mikilvægara á íslenskum vinnumarkaði.
Flutningaskip
19. sept. 2022

Vikubyrjun 19. september 2022

Á fyrstu sex mánuðum ársins var 84 milljarða króna halli af viðskiptum við útlönd. Þrátt fyrir þennan mikla halla hefur krónan styrkst innan árs. Skýrist þetta meðal annars af því að öllum viðskiptum fylgir ekki endilega gjaldeyrisflæði.
Bananar í verslun
15. sept. 2022

Verðbólga mun mjakast niður á við í september

Við spáum því að almennt verðlag hækki um 0,34% milli ágúst og september. Gangi spáin eftir verður ársverðbólgan 9,6% og yrði það þá frekari staðfesting þess að verðbólga hafi þegar náð hámarki hér á landi. Verðbólga fór hæst í 9,9% í júlí og mældist svo aðeins minni eða 9,7% í ágúst. Gangi spáin eftir verður septembermánuður annar mánuðurinn í röð þar sem verðbólgan lækkar milli mánaða. Við eigum von hægri hjöðnun verðbólgunnar á næstunni og að hún verði komin niður í 8,8% í desember.
12. sept. 2022

Vikubyrjun 12. september 2022

Flest ríki eru núna að berjast við mikla verðbólgu. Þó vandamálið sé svipað að stærðargráðu víðsvegar í heiminum geta ástæðurnar fyrir hárri verðbólgu verið af ýmsum toga.
5. sept. 2022

Vikubyrjun 5. september 2022

Ársverðbólga hjaðnaði í fyrsta sinn í ágúst síðan á vormánuðum 2021.
Vefkökur

Með því að smella á “Leyfa allar” samþykkir þú notkun á vefkökum til þess að auka virkni vefsins, greina vefnotkun og aðstoða við markaðssetningu.

Nánar um vefkökur