Vefkökur

Með því að smella á „Leyfa allar“ samþykkir þú notkun á vefkökum til þess að auka virkni vefsins, greina vefnotkun og aðstoða við markaðssetningu.

Nánar um vefkökur

Mat­ur og hús­næði helstu drif­kraft­ar verð­bólgu

Hækkandi matvöruverð og húsnæðiskostnaður eru þeir þættir sem eiga stærstan þátt í því að viðhalda verðbólgu á Íslandi um þessar mundir. Verðbólga mældist 4,2% í júní, nokkuð umfram spár. Ef matvara og húsnæði væru ekki hluti af vísitölu neysluverðs hefði verðbólga verið undir markmiði Seðlabankans frá því í ágúst í fyrra. Þættir á borð við sterkari krónu og lækkandi olíuverð hafa líkast til haldið aftur af verðhækkunum á ýmsum vörum upp á síðkastið, en á móti hefur þjónustuverð hækkað.
Hús í Reykjavík
7. júlí 2025

Þráláta verðbólgu má að langmestu leyti rekja til verðhækkana á matvöru og hækkandi húsnæðiskostnaðar. Þessir tveir undirliðir eru almennt fyrirferðarmiklir í verðbólgumælingum vegna þess hversu þungt þeir vega í neyslu heimila. Um þessar mundir vega þeir þó sérlega þungt í verðbólgu. Nánar tiltekið eiga matur og drykkjarvörur um 15% hlutdeild í neyslukörfunni, en verðhækkanir á mat og drykk skýra 22% af verðbólgunni. Húsnæðiskostnaður á 29% hlutdeild í körfunni en húsnæðisverðshækkanir skýra nú 50% af verðbólgunni.

Verðþrýstingur á matvöru minnkaði þegar verðbólga tók að hjaðna úr hæstu gildum árið 2023. Hann hefur þó aukist aftur nýlega, sumpart vegna verðhækkana á heimsmarkaði. Til dæmis hefur kaffiverð hækkað skarpt og það sama má segja um kakó og súkkulaði. Einnig má þó greina innlendan verðþrýsting: kjöt, fiskur og mjólkurvörur hafa til dæmis hækkað þó nokkuð umfram verðbólgu.

Húsnæðisliðurinn heldur áfram að hækka umfram verðlag

Vaxtahækkanir á árunum 2021-23 drógu hratt úr verðhækkunum á húsnæðismarkaði og minnkandi húsnæðisverðshækkanir reyndust langkröftugasti drifkraftur í hjöðnun verðbólgu. Þó eru húsnæðisverðshækkanir áfram þó nokkuð umfram hækkanir á almennu verðlagi og því er það eftir sem áður húsnæðiskostnaður sem skýrir stóran hluta verðbólgunnar.

Greidd húsaleiga hefur hækkað sérstaklega, eða um 10,7% á milli ára. Greidd húsaleiga er mælikvarði á kostnað við að leigja íbúðarhúsnæði og inniheldur markaðsleiguverð, félagsleigu og leiguverð í stúdentaíbúðum. Greiddri leigu má ekki rugla saman við reiknaða húsaleigu sem á að fanga kostnað við að búa í eigin húsnæði. Reiknuð húsaleiga hefur hækkað talsvert minna en greidd leiga á síðustu tólf mánuðum, um 6,8%. Þá hefur verð á rafmagni til húshitunar hækkað um 13,2% og rafmagn til lýsingar hækkað um 16,2% frá því á sama tíma í fyrra.

Takmarkaðar verðhækkanir á vörum (öðrum en matvörum)

Krónan hefur styrkst og heimsmarkaðsverð á olíu lækkað – og hvort tveggja heldur aftur af verðbólguþrýstingi. Áhrifin virðast koma fram í takmarkaðri verðhækkun á innfluttum vörum, öðrum en matvöru, svo sem fötum og skóm, húsgögnum, heimilistækjum, raftækjum, borðbúnaði, verkfærum, bílum, bókum og sjónvörpum. Verð á þessum vörum hefur hækkað minna en almennt verðlag, og jafnan haldist innan verðbólgumarkmiðs Seðlabankans.

Þjónusta hækkar meira í verði en vörur (aðrar en matvörur)

Þjónustuverð hefur hækkað töluvert, líklega í tengslum við kröftugar launahækkanir og eftirspurnarþrýsting í hagkerfinu. Viðhaldsþjónusta, tannlæknaþjónusta og allur viðhaldskostnaður við bíla hefur hækkað umfram verðbólgu, þótt varahlutir og hjólbarðar hafi hækkað mun minna en almennt verðlag. Verðhækkanir má greina í margs konar ólíkri þjónustu: flutningsþjónustu, internetþjónustu, sjónvarpsþjónustu, líkamsrækt, bíó, leikhúsum, veitingahúsum og tryggingum. Allir þessir liðir hafa hækkað umfram verðbólgu síðasta árið.  

Flugfargjöld til útlanda hækkað um 1,8% á milli ára

Flugfargjöld hafa sveiflast meira á þessu ári en því síðasta. Flugfargjöld hækkuðu til dæmis verulega í júní, eftir snarpa lækkun í maí. Þrátt fyrir áþreifanlega hækkun á milli mánaða fer því fjarri að flugfargjöld séu drifkraftur í ársverðbólgu. Árshækkun flugfargjalda til útlanda nam 1,8% í júní, og í maí mældist árslækkun um 2,5%.  Þó sveiflur í flugfargjöldum ýki töluvert mánaðarsveiflu í vísitölu neysluverðs er ekki hægt að rekja aukna verðbólgu til flugfargjalda.

Einstaka liðir sem standa út

Nokkrir undirliðir hafa hækkað vegna breyttrar opinberrar gjaldtöku. Þannig hafa reiðhjól hækkað um 24,5% á síðustu 12 mánuðum sem skýrist af því að afsláttur af virðisaukaskatti á reiðhjól og rafhjól var felldur niður um síðustu áramót. Tóbak hefur hækkað um tæplega 13,1% vegna skattahækkana á nikótínpúðum um áramótin. Þá hefur verð á internetþjónustu hækkað um 16,9% á síðustu tólf mánuðum og þjónusta smurstöðva hækkað um 11,7%. Þessir liðir eru lítill hluti neyslukörfunnar og vega ekki þungt í verðbólgumælingum.

Áhyggjuefni að matvöruverð hafi tekið að hækka á ný

Verðbólga er mest áberandi í nauðsynjavörum á borð við mat og húsnæði. Ef ekki hefði verið fyrir mat- og húsnæðisverðshækkanir hefði verðbólga aðeins verið um 2% á síðustu tólf mánuðum, undir verðbólgumarkmiði Seðlabankans frá því í ágúst í fyrra. Almenningur kemst ekki hjá mat- og húsnæðiskostnaði og finnur áþreifanlega fyrir slíkum kostnaðarhækkunum.

Það var viðbúið að vandasamt yrði að ná verðbólgu úr um að bil 4% og alla leið niður í markmið Seðlabankans um 2,5% verðbólgu. Það var ljóst að til þess þyrfti að ná böndum á undirliggjandi verðbólguþrýstingi í hagkerfinu. Enn má greina skýran verðþrýsting víða. Eins og áður segir hafa matvöruverðshækkanir tekið að aukast á ný eftir að hafa róast mjög í fyrra. Vissulega má segja að hækkandi matvöruverð sé áhyggjuefni, bæði vegna þess að það getur reynst erfitt að ná böndum á því og einnig vegna þess að það segir hratt til sín í heimilisbókhaldi almennings. Þjónusta hefur einnig hækkað í verði, þar spila líklega inn í launahækkanir en einnig aukinn eftirspurnarþrýstingur í hagkerfinu almennt.

Eftir 0,25 prósentustiga vaxtalækkun í maí, og verðbólgu umfram væntingar í júní, hefur slaknað á aðhaldsstigi peningastefnunnar. Verðbólguhorfur næstu mánaða eru líkast til dekkri en áður var talið, en við spáum 4,0% verðbólgu í júlí, 4,2% í ágúst, 4,4% í september og 4,5% í október. Í öllu falli má telja ljóst að Seðlabankinn þarf að fara varlega í frekari tilslakanir.

Fyrirvari
Innihald og form þessarar greiningar er unnið af starfsfólki Greiningardeildar Landsbankans hf. (greiningardeild@landsbankinn.is) og byggist á aðgengilegum opinberum upplýsingum á þeim tíma sem greiningin var unnin. Mat á þeim upplýsingum endurspeglar skoðanir starfsfólks Greiningardeildar Landsbankans á þeim degi þegar greiningin er dagsett, en þær geta breyst án fyrirvara.

Landsbankinn hf. og starfsfólk hans taka ekki ábyrgð á viðskiptum sem byggð eru á þeim upplýsingum og skoðunum sem hér eru settar fram, enda eru þær ekki veittar sem persónuleg ráðgjöf fyrir einstök viðskipti.

Bent skal á að Landsbankinn hf. getur á hverjum tíma haft beinna eða óbeinna hagsmuna að gæta, ýmist sjálfur, dótturfélög hans eða fyrir hönd viðskiptavina, s.s. sem fjárfestir, lánardrottinn eða þjónustuaðili. Greiningar eru engu að síður unnar sjálfstætt af Greiningardeild Landsbankans og innan Landsbankans eru í gildi reglur um aðskilnað starfssviða sem eru aðgengilegar á vef bankans.
Þú gætir einnig haft áhuga á
Stýrivextir
18. nóv. 2026
Óbreyttir vextir í samræmi við væntingar
Peningastefnunefnd hélt vöxtum óbreyttum í morgun og var ákvörðunin einróma. Tónninn var að okkar mati mildur og er ljóst að nefndin hefur vaxandi áhyggjur af kólnandi hagkerfi. Enn er þó lögð áhersla á að verðbólga og verðbólguvæntingar séu langt yfir markmiði. Gangi verðbólguspár eftir gerum við ráð fyrir að nefndin geti lækkað vexti í febrúar.
17. nóv. 2026
Íslendingar auka erlenda neyslu sína
Kortavelta Íslendinga jókst um 2,7% á milli ára í október að raunvirði. Áfram er mikill vöxtur í kortaveltu Íslendinga erlendis á sama tíma og samdráttur mælist innanlands. Við spáum því að einkaneysla aukist lítið í ár en taki síðan smám saman við sér.
16. nóv. 2026
Olían finnur sér leið  
Olíuflutningar frá Persaflóasvæðinu hafa tekið verulega við sér undanfarna mánuði og nálgast magnið sem flutt var áður en átökin brutust út. Mun stærri hluti olíunnar fer nú frá svæðinu um hjáleiðir fram hjá Hormússundi og flutningarnir eru flóknari, áhættusamari og dýrari en áður. Framboð olíuafurða hefur tekið hægar við sér en framboð á hráolíu vegna truflana á olíuhreinsun og flutningum. Það hefur komið sérstaklega niður á framboði á dísilolíu, sem hefur hækkað mun meira í verði en hráolía. 
Vikubyrjun
16. nóv. 2026
Vikubyrjun 16. nóvember 2026
Þrátt fyrir minna flugframboð er fjöldi erlenda ferðamanna það sem af er ári næstum sá sami og í fyrra. Áfram eru merki um kólnun á vinnumarkaði, en skráð atvinnuleysi í október var 0,4 prósentustigum hærra en í október í fyrra. Á miðvikudag er síðasta vaxtaákvörðun ársins hjá peningastefnunefnd Seðlabankans og við spáum óbreyttum vöxtum.
Stýrivextir
12. nóv. 2026
Spáum aftur óbreyttum vöxtum
Við spáum því að peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands haldi vöxtum óbreyttum í næstu viku. Verðbólga er enn mikil og mælist jafn há og við síðustu vaxtaákvörðun, en það er fyrst og fremst vegna utanaðkomandi verðhækkana að mæld verðbólga hefur ekki hjaðnað. Við teljum að það sé farið að styttast í vaxtalækkun.
12. nóv. 2026
Spáum 6,0% verðbólgu í nóvember
Við spáum því að vísitala neysluverðs lækki um 0,41% í nóvember og að verðbólga hækki í 6,0%. Flugfargjöld til útlanda lækka alla jafna í nóvember og munu hafa mest áhrif til lækkunar gangi spáin eftir. Við gerum ráð fyrir að nóvembertilboð setji svip sinn á mælinguna, en dagur einhleypra er í miðri verðsöfnunarvikunni.
Vikubyrjun
9. nóv. 2026
Vikubyrjun 9. nóvember 2026
Fjöldi starfandi samkvæmt skrám hélst óbreyttur á milli ára í september. Verðbólga jókst á evrusvæðinu og hefur ekki mælst hærri í þrjú ár. Englandsbanki hækkaði vexti.
5. nóv. 2026
Vinnumarkaður kólnar og það hægir á launahækkunum
Eftirspurn eftir vinnuafli hefur minnkað, atvinnuleysi hefur aukist og vinnumarkaðurinn sýnir skýr merki kólnunar. Kólnun í hagkerfinu hefur dregið úr hækkunartakti launa og í nýlegri hagspá gerum við ráð fyrir hóflegri launahækkunum næstu árin. Þrátt fyrir það teljum við að kaupmáttur aukist áfram, samhliða minni verðbólgu og meiri uppgangi í atvinnulífinu á síðari hluta spátímans.
4. nóv. 2026
Minna af fiski en meiri verðmæti
Útflutningsmagn sjávarafurða hefur dregist saman undanfarin ár, en hátt afurðaverð hefur að miklu leyti vegið upp samdráttinn. Í fyrra jukust útflutningsverðmæti sjávarafurða þrátt fyrir að útflutningsmagnið hefði minnkað. Í nýlegri hagspá gerum við ráð fyrir áframhaldandi samdrætti í útflutningi sjávarafurða í ár og á næsta ári. Ef lokaráðgjöf fyrir loðnu verður nær upphafsráðgjöfinni gæti samdráttur þó snúist í vöxt og hagvaxtarhorfur batnað.
Mánaðamót 2
2. nóv. 2026
Mánaðamót 2. nóvember 2026
Mánaðarlegt fréttabréf frá Greiningardeild um nýjustu hagtölur og stöðu og horfur í efnahagsmálum.