Vefkökur

Með því að smella á „Leyfa allar“ samþykkir þú notkun á vefkökum til þess að auka virkni vefsins, greina vefnotkun og aðstoða við markaðssetningu.

Nánar um vefkökur

Margra ára halla­rekst­ur og óskýr­ar mót­vægisað­gerð­ir

Stjórnvöld sjá fram á að rétta smám saman úr ríkisrekstrinum á næstu árum en gera ekki ráð fyrir afgangi fyrr en árið 2028, eftir níu ára samfelldan hallarekstur. Hallarekstur var viðbúinn í faraldrinum en almennt er óæskilegt að ríkissjóður sé rekinn með halla í uppsveiflu og á tímum mikillar þenslu og verðbólgu. Við teljum að áfram verði reynt að halda aftur af opinberri fjárfestingu og að samneysla aukist aðeins minna á næstu árum en undanfarin ár.
Þjóðvegur
29. maí 2024

Útlit er fyrir 49 ma.kr. halla á ríkissjóði á þessu ári, sem er örlítið meira en í fyrra, en þá nam hallinn 45 mö.kr. Smám saman á að rétta úr rekstrinum á næstu árum en afgangur er ekki áætlaður fyrr en árið 2028, þá 3 ma.kr. afgangur. Þetta kemur fram í ríkisfjármálaáætlun sem nýlega var lögð fram. Áætlun um afkomu er nokkuð svipuð og í síðustu fjármálaáætlun.

Ríkissjóður hefur nú verið rekinn með halla frá árinu 2019. Hallinn margfaldaðist á tímum faraldursins og nam um 240 mö.kr. á árunum 2020 og 2021. Viðbragð stjórnvalda við faraldrinum kallaði á stóraukin ríkisútgjöld og þá var staðan í efnahagslífinu allt önnur en nú. Þá var þörf á að örva hagkerfið frekar en að hemja það og verðbólga var lítil. Því blasti við að ríkissjóður tæki lán fyrir stuðningsaðgerðunum frekar en að fjármagna þær með aukinni tekjuöflun eða niðurskurði. Það var því viðbúið að ríkissjóður yrði rekinn með miklum halla á Covid-árunum.

Það sem helst skýrir muninn á frumjöfnuði og heildarjöfnuði er að í frumjöfnuði eru vaxtagjöld undanskilin. Það vekur athygli að samkvæmt fjármálaáætlun mun ríkissjóður hafa verið rekinn með halla í níu ár þegar loksins tekst að rétta reksturinn af, árið 2028. Almennt er ekki ákjósanlegt að ríkissjóður sé rekinn með halla á tímum þrálátrar verðbólgu og mikillar spennu í þjóðarbúinu. Með hallarekstri er hætt við að opinber fjármál kyndi enn frekar undir verðbólgu og vinni þannig gegn markmiðum Seðlabankans um að hemja þenslu og ná niður verðbólgu.

Þótt hallareksturinn hafi framan af skýrst af ófyrirséðri og óhjákvæmilegri útgjaldaaukningu vegna faraldursins er erfitt að sjá hvers vegna ekki hefði mátt rétta hraðar úr kútnum þegar áhrifa faraldursins gætti ekki lengur í hagkerfinu að öðru leyti. Eins og bent er á í nýlegu áliti Fjármálaráðs um fjármálaáætlunina hefur gengið hægar að vinda ofan af áhrifum Covid-viðbragða á rekstur ríkissjóðs hér á landi en í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við.

Ófyrirséð útgjöld breyttu myndinni

Mánuðina áður en fjármálaáætlunin var birt höfðu stjórnvöld tilkynnt um umfangsmiklar aðgerðir sem kölluðu á stóraukin ríkisútgjöld. Í fyrsta lagi áform um að kaupa upp íbúðarhúsnæði í Grindavík, aðgerð sem gæti kostað ríkið um það bil 70 ma.kr. Í öðru lagi var tilkynnt um aðkomu hins opinbera að langtímakjarasamningum sem áætlað er að kalli á allt að 69 ma.kr. útgjöld næstu fjögur árin. Í fjármálaáætluninni er fjallað um þessi auknu útgjöld og hvernig leitast verður við að koma í veg fyrir að þau hafi veruleg áhrif á afkomu ríkissjóðs. Enn er margt óljóst hvað sumar þessar mótvægisaðgerðir varðar og því erfitt að segja til um áhrif þeirra.

Ein lausnin er að veita minna fé til almenna varasjóðsins næstu ár, sjóðs sem hugsaður er til að mæta tímabundnum og ófyrirsjáanlegum útgjöldum. Umfang sjóðsins verður minnkað um 37 ma.kr. á næstu fjórum árum sem jafngildir því að 37 ma. kr. verði teknar úr varasjóðnum í stað þess að þær fari út úr ríkissjóði og auki á hallann. Þótt þessi leið komi í veg fyrir að hallinn á ríkissjóði aukist sem þessu nemur temprar hún ekki þensluáhrifin sem útgjöldin geta haft og telst því tæpast til mótvægisaðgerða.

Óljós útfærsla torveldar mat á áhrifum

Til þess að fjármagna aukin útgjöld á meðal annars að losa um eignarhluti í félögum, aðallega hlut ríkisins í Íslandsbanka og fresta gildistöku nýs örorkubótakerfis sem minnkar framlag í málaflokkinn um 10,1 ma.kr. árið 2025. Þá á að spara í framlögum til vaxtabótakerfis með því að endurskoða kerfið árið 2026. Jafnframt er stefnt á að auka skilvirkni hins opinbera með endurmati á stofnanaskipulagi en óljóst er með hvaða hætti það verður gert. Í fjármálaáætlun er ráðgert að þessar mótvægisaðgerðir minnki útgjaldavöxt ríkissjóðs um 17 ma.kr. árið 2025.

Þessi áform koma í veg fyrir að afkomuhorfur ríkissjóðs versni verulega skv. áætluninni. Þó ber að hafa í huga að útfærsla margra þeirra er óljós auk þess sem erfitt er að meta hversu áhrifarík þau verða þegar kemur að því að hemja þenslu. Til dæmis má ætla að það breyti litlu hvað varðar þenslu hvort útgjöld komi úr ríkissjóði eða varasjóði og eins er erfitt að segja til um áhrif eignasölu hins opinbera á þenslu og verðbólgu. Aðhaldsaðgerðir á borð við frestun á gildistöku örorkubótakerfis og endurskoðun á vaxtabótakerfi eiga að halda aftur af útgjöldum og gætu minnkað þenslu upp að einhverju marki, en bitna á mjög afmörkuðum hópum í samfélaginu og verða því líklega umdeildar.

Spáum samdrætti í opinberri fjárfestingu í ár

Í nýrri hagspá gerum við ráð fyrir að opinber fjárfesting dragist saman um 1% á þessu ári en aukist svo um 1% árið 2025 og um 2% árið 2026.

Á síðasta ári virðist hafa tekist að halda aftur af opinberri fjárfestingu, enda veruleg þensla í hagkerfinu og þörf á aðhaldi. Opinber fjárfesting dróst saman um 6,1% eftir 5,8% aukningu árið á undan. Hlutfall opinberrar fjárfestingar af vergri landsframleiðslu breyttist þó lítið, fór úr 4,1% árið 2022 í 3,8% árið 2023. Áfram er bygging nýs Landspítala viðamesta opinbera fjárfestingin og gert er ráð fyrir að kostnaður við bygginguna nemi um 200 mö.kr. til ársins 2030. Á þessu ári má til dæmis ætla að af þeim rúmu 160 mö.kr. sem við áætlum að ríkissjóður verji í opinbera fjárfestingu fari yfir 30 ma.kr. í fjárfestingu sem tengist nýja spítalanum. Við spáum því að áfram verði reynt að halda aftur af opinberri fjárfestingu í ár og að hún dragist saman um 1% frá því í fyrra.

Hægur vöxtur samneyslu næstu árin

Samneysla hefur aukist lítillega á milli ára síðustu ár, um 2,2% í fyrra og 2,3% árið 2022. Við teljum að samneysla muni aukast aðeins minna á milli ára næstu ár. Spáin byggir fyrst og fremst á þeim forsendum að landsmönnum fjölgi hlutfallslega minna en síðustu ár og að laun opinbers starfsfólks hækki ekki jafn mikið og þau hafa gert. Ef landsmönnum fjölgar hægar en verið hefur má gera ráð fyrir að útgjöld hins opinbera vegna kaupa á þjónustu fyrir almenning aukist ekki jafn mikið og sérstaklega ef laun hækka minna.

Áfram verður krafa um aðhald í ríkisrekstri en almennt er vandasamt fyrir stjórnvöld að draga úr samneyslu. Líklega freista stjórnvöld þess frekar að halda aftur af opinberri fjárfestingu. Við teljum að samneysla aukist um 1,6% í ár og 1,5% á næsta ári. Svo má gera ráð fyrir lítillega meiri aukningu árið 2026, eða 1,9%, þegar efnahagsumsvif aukast aftur enda kann aukin fjárfesting að kalla á aukna fólksfjölgun.

Fyrirvari
Innihald og form þessarar greiningar er unnið af starfsfólki Hagfræðideildar Landsbankans hf. (hagfraedideild@landsbankinn.is) og byggist á aðgengilegum opinberum upplýsingum á þeim tíma sem greiningin var unnin. Mat á þeim upplýsingum endurspeglar skoðanir starfsfólks Hagfræðideildar Landsbankans á þeim degi þegar greiningin er dagsett, en þær geta breyst án fyrirvara.

Landsbankinn hf. og starfsfólk hans taka ekki ábyrgð á viðskiptum sem byggð eru á þeim upplýsingum og skoðunum sem hér eru settar fram, enda eru þær ekki veittar sem persónuleg ráðgjöf fyrir einstök viðskipti.

Bent skal á að Landsbankinn hf. getur á hverjum tíma haft beinna eða óbeinna hagsmuna að gæta, ýmist sjálfur, dótturfélög hans eða fyrir hönd viðskiptavina, s.s. sem fjárfestir, lánardrottinn eða þjónustuaðili. Greiningar eru engu að síður unnar sjálfstætt af Hagfræðideild Landsbankans og innan Landsbankans eru í gildi reglur um aðskilnað starfssviða sem eru aðgengilegar á vef bankans.
Þú gætir einnig haft áhuga á
Stýrivextir
18. nóv. 2026
Óbreyttir vextir í samræmi við væntingar
Peningastefnunefnd hélt vöxtum óbreyttum í morgun og var ákvörðunin einróma. Tónninn var að okkar mati mildur og er ljóst að nefndin hefur vaxandi áhyggjur af kólnandi hagkerfi. Enn er þó lögð áhersla á að verðbólga og verðbólguvæntingar séu langt yfir markmiði. Gangi verðbólguspár eftir gerum við ráð fyrir að nefndin geti lækkað vexti í febrúar.
17. nóv. 2026
Íslendingar auka erlenda neyslu sína
Kortavelta Íslendinga jókst um 2,7% á milli ára í október að raunvirði. Áfram er mikill vöxtur í kortaveltu Íslendinga erlendis á sama tíma og samdráttur mælist innanlands. Við spáum því að einkaneysla aukist lítið í ár en taki síðan smám saman við sér.
16. nóv. 2026
Olían finnur sér leið  
Olíuflutningar frá Persaflóasvæðinu hafa tekið verulega við sér undanfarna mánuði og nálgast magnið sem flutt var áður en átökin brutust út. Mun stærri hluti olíunnar fer nú frá svæðinu um hjáleiðir fram hjá Hormússundi og flutningarnir eru flóknari, áhættusamari og dýrari en áður. Framboð olíuafurða hefur tekið hægar við sér en framboð á hráolíu vegna truflana á olíuhreinsun og flutningum. Það hefur komið sérstaklega niður á framboði á dísilolíu, sem hefur hækkað mun meira í verði en hráolía. 
Vikubyrjun
16. nóv. 2026
Vikubyrjun 16. nóvember 2026
Þrátt fyrir minna flugframboð er fjöldi erlenda ferðamanna það sem af er ári næstum sá sami og í fyrra. Áfram eru merki um kólnun á vinnumarkaði, en skráð atvinnuleysi í október var 0,4 prósentustigum hærra en í október í fyrra. Á miðvikudag er síðasta vaxtaákvörðun ársins hjá peningastefnunefnd Seðlabankans og við spáum óbreyttum vöxtum.
Stýrivextir
12. nóv. 2026
Spáum aftur óbreyttum vöxtum
Við spáum því að peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands haldi vöxtum óbreyttum í næstu viku. Verðbólga er enn mikil og mælist jafn há og við síðustu vaxtaákvörðun, en það er fyrst og fremst vegna utanaðkomandi verðhækkana að mæld verðbólga hefur ekki hjaðnað. Við teljum að það sé farið að styttast í vaxtalækkun.
12. nóv. 2026
Spáum 6,0% verðbólgu í nóvember
Við spáum því að vísitala neysluverðs lækki um 0,41% í nóvember og að verðbólga hækki í 6,0%. Flugfargjöld til útlanda lækka alla jafna í nóvember og munu hafa mest áhrif til lækkunar gangi spáin eftir. Við gerum ráð fyrir að nóvembertilboð setji svip sinn á mælinguna, en dagur einhleypra er í miðri verðsöfnunarvikunni.
Vikubyrjun
9. nóv. 2026
Vikubyrjun 9. nóvember 2026
Fjöldi starfandi samkvæmt skrám hélst óbreyttur á milli ára í september. Verðbólga jókst á evrusvæðinu og hefur ekki mælst hærri í þrjú ár. Englandsbanki hækkaði vexti.
5. nóv. 2026
Vinnumarkaður kólnar og það hægir á launahækkunum
Eftirspurn eftir vinnuafli hefur minnkað, atvinnuleysi hefur aukist og vinnumarkaðurinn sýnir skýr merki kólnunar. Kólnun í hagkerfinu hefur dregið úr hækkunartakti launa og í nýlegri hagspá gerum við ráð fyrir hóflegri launahækkunum næstu árin. Þrátt fyrir það teljum við að kaupmáttur aukist áfram, samhliða minni verðbólgu og meiri uppgangi í atvinnulífinu á síðari hluta spátímans.
4. nóv. 2026
Minna af fiski en meiri verðmæti
Útflutningsmagn sjávarafurða hefur dregist saman undanfarin ár, en hátt afurðaverð hefur að miklu leyti vegið upp samdráttinn. Í fyrra jukust útflutningsverðmæti sjávarafurða þrátt fyrir að útflutningsmagnið hefði minnkað. Í nýlegri hagspá gerum við ráð fyrir áframhaldandi samdrætti í útflutningi sjávarafurða í ár og á næsta ári. Ef lokaráðgjöf fyrir loðnu verður nær upphafsráðgjöfinni gæti samdráttur þó snúist í vöxt og hagvaxtarhorfur batnað.
Mánaðamót 2
2. nóv. 2026
Mánaðamót 2. nóvember 2026
Mánaðarlegt fréttabréf frá Greiningardeild um nýjustu hagtölur og stöðu og horfur í efnahagsmálum.