Merki um lítilsháttar kólnun á vinnumarkaði
Launavísitalan hækkaði aðeins örlítið í maí, um 0,2%. Á síðustu mánuðum hefur dregið verulega úr árshækkun launavísitölunnar. Hún stendur nú í 6,7% en í maí í fyrra stóð hún í 9,6% og fór hæst í 10,9% í september síðastliðnum þegar mestu launahækkanir vegna síðustu kjarasamningslotu voru komnar inn í vísitöluna. Samið hefur verið á mun hófstilltari hátt í yfirstandandi lotu en í þeirri síðustu og því líklegt að laun hækki mun minna nú en í fyrra. Þó má áfram gera ráð fyrir hækkunum næstu mánuði eftir því sem áhrif kjarasamninga verða ljós. Einnig má leiða líkur að því að launaskrið verði talsvert minna en á síðustu misserum enda hefur hægt verulega á vexti hagkerfisins undanfarið og á fyrsta ársfjórðungi þessa árs dróst landsframleiðsla saman um 4%.
Laun segja aðeins hluta af sögunni – lítil hreyfing á kaupmætti
Þrátt fyrir ríflegar launahækkanir á síðustu árum hefur verðbólga étið upp kaupmátt landsmanna. Þróun kaupmáttar launa segir til um launaþróun að teknu tilliti til verðbólgu og segir mun meira um þróun lífskjara en launaþróun ein og sér. Um mitt ár 2022 lauk 12 ára skeiði stöðugrar kaupmáttaraukningar. Þá tók kaupmáttur launa að dragast saman vegna ört vaxandi verðbólgu – flesta síðustu mánuði hefur kaupmáttur launa nú aukist lítillega aftur samfara hjaðnandi verðbólgu. Hann dróst reyndar saman um 0,4% á milli mánaða í maí og hefur aðeins hækkað um 0,5% á síðustu tólf mánuðum.
Önnur og nákvæmari leið til að meta kaupmátt landsmanna er að skoða kaupmátt ráðstöfunartekna á mann. Þar er ekki aðeins tekið tillit til launa heldur einnig eignatekna, lífeyris og félagslegra bóta. Til frádráttar koma gjöld á borð við eignagjöld, skatta og tryggingagjöld. Kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann fæst svo með því að skoða ráðstöfunartekjur að teknu tilliti til verðbólgu. Hann hefur minnkað á síðustu tveimur árum eftir langt vaxtarskeið, að Covid-árunum frádregnum, en jókst svo um tæpt prósent á fyrsta ársfjórðungi þessa árs.
Síðustu mánuði hafa síhækkandi vaxtagjöld dregið úr ráðstöfunartekjum heimila. Á sama tíma hafa vaxtatekjur heimila aukist og nýlega tóku vaxtatekjur heimilanna fram úr vaxtagjöldum sem hlutfall af ráðstöfunartekjum heimila. Hagstofan áætlar að alls hafi vaxtatekjur heimila aukist um 36,1% á tímabilinu frá fyrsta ársfjórðungi síðasta árs til fyrsta fjórðungs þessa árs og að á sama tíma hafi vaxtagjöld aukist um 22,8%.
Hátt vaxtastig hefur bæði áhrif á tekjur og gjöld heimilanna. Auknar vaxtatekjur af sparifé ýta upp ráðstöfunartekjum, sérstaklega eftir að raunvextir urðu jákvæðir og vextir á sparireikningum fóru fram úr verðbólgu. Há vaxtagjöld rýra aftur á móti ráðstöfunartekjur, sér í lagi þeirra sem eru með lán á breytilegum vöxtum.
Atvinnuleysi lítið breytt en meira en í fyrra
Atvinnuleysi mældist 3,4% í maí og minnkaði úr 3,6% frá því í aprílmánuði, enda minnkar atvinnuleysi alla jafna eftir því sem nær dregur sumri. Atvinnuleysi var 3,0% í maí í fyrra og hefur síðustu mánuði verið 0,3-0,4 prósentustigum yfir því sem það var á sama tíma á síðasta ári. Að meðaltali voru 6.041 atvinnulausir á landinu í maí.
Atvinnulausum fækkaði í langflestum atvinnugreinum í maí en mest í verslun, vöruflutningum og veitingaþjónustu. Atvinnulausum fjölgaði í nokkrum greinum, mest í byggingariðnaði, sem er athyglisvert á þessum árstíma og kann að vera merki um kólnun í greininni. Erfitt er að segja til um horfur í byggingariðnaði um þessar mundir enda berast misvísandi gögn um umsvif í greininni. Sem dæmi má nefna að fjárfesting í íbúðarhúsnæði jókst um tæp 16% á milli ára á fyrsta fjórðungi þessa árs en samkvæmt talningu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar hefur íbúðum í byggingu fækkað sífellt síðasta árið.
441 starfsmanni var sagt upp í sex hópuppsögnum í maí, samkvæmt gögnum Vinnumálastofnunar. Uppsagnirnar voru í störfum tengdum smásölu, opinberri stjórnsýslu, farþegaflutningum og fiskvinnslu. Vinnumálastofnun gefur ekki upp nánari upplýsingar um hópuppsagnir en fjallað hefur verið um sumar þeirra í fréttum á síðustu vikum. Uppsagnir hjá Grindavíkurbæ og fyrirtækjum þar eiga sér augljósar skýringar, en hugsanlega má rekja aðrar hópuppsagnir til þess að tekið sé að draga úr umsvifum í hagkerfinu með hækkandi vaxtastigi, þótt einnig kunni launahækkanir síðustu ára að spila inn í. Óvíst er þó um nákvæmar ástæður og kemur í ljós þegar fram sækir hvort um marktæka þróun sé að ræða eða ekki.
Eftir að faraldrinum linnti dró hratt úr atvinnuleysi og það fór lægst í 2,8% síðasta sumar. Atvinnuleysisstigið hefur þó ekki komist í jafnlág gildi og á árunum 2016-2018 þegar ferðaþjónusta var í hröðum vexti. Þá fór það lægst í 1,8% og fyrir hrun fór það niður í 0,8%.
Í íslensku samhengi er því ekki hægt að segja að atvinnuleysi sé nálægt sögulegu lágmarki og líklega eykst það á næstu misserum eftir því sem þétt peningalegt aðhald dregur þróttinn úr hagkerfinu.
Það má velta því upp hvort aukinn hreyfanleiki vinnuafls kunni að skýra að atvinnuleysi hafi ekki lækkað meira en raun ber vitni, þótt aðrir hagvísar bendi til mikillar spennu á vinnumarkaði. Hlutfall innflytjenda af þeim sem starfa á íslenskum vinnumarkaði hefur aukist verulega á síðustu árum. Af þeim sem eru starfandi á Íslandi eru tæp 25% innflytjendur, en árið 2010 var hlutfallið 10%. Líklega gera fólksflutningar það að verkum að kólnun í hagkerfinu kemur ekki jafnhratt fram í sveiflum á atvinnuleysi og áður. Í uppsveiflu er eftirspurn eftir starfsfólki í auknum mæli mætt með innflutningi vinnuafls og þegar kreppir að flytur aðflutt launafólk úr landi.
Atvinnuleysi hefur aukist frá því síðasta sumar. Það skýrist að hluta til af eðlilegum árstíðabundnum breytingum en þó er atvinnuleysi lítillega hærra en á sama tíma í fyrra. Atvinnuleysi var 3,3% að meðaltali á síðasta ári og í nýlegri hagspá gerum við ráð fyrir að atvinnuleysi verði í kringum 4% allt fram til ársins 2026.
Fyrirvari
Innihald og form þessarar greiningar er unnið af starfsfólki Hagfræðideildar Landsbankans hf. (hagfraedideild@landsbankinn.is) og byggist á aðgengilegum opinberum upplýsingum á þeim tíma sem greiningin var unnin. Mat á þeim upplýsingum endurspeglar skoðanir starfsfólks Hagfræðideildar Landsbankans á þeim degi þegar greiningin er dagsett, en þær geta breyst án fyrirvara.Landsbankinn hf. og starfsfólk hans taka ekki ábyrgð á viðskiptum sem byggð eru á þeim upplýsingum og skoðunum sem hér eru settar fram, enda eru þær ekki veittar sem persónuleg ráðgjöf fyrir einstök viðskipti.
Bent skal á að Landsbankinn hf. getur á hverjum tíma haft beinna eða óbeinna hagsmuna að gæta, ýmist sjálfur, dótturfélög hans eða fyrir hönd viðskiptavina, s.s. sem fjárfestir, lánardrottinn eða þjónustuaðili. Greiningar eru engu að síður unnar sjálfstætt af Hagfræðideild Landsbankans og innan Landsbankans eru í gildi reglur um aðskilnað starfssviða sem eru aðgengilegar á vef bankans.
