Merki um lít­ils­hátt­ar kóln­un á vinnu­mark­aði

Atvinnuleysi er nú aðeins meira en á sama tíma í fyrra og laun hækka minna. Nýbirt launavísitala sýnir 0,2% hækkun á milli mánaða í maí og hafa laun nú hækkað um 6,7% á síðustu tólf mánuðum. Allar líkur eru á að á þessu ári hækki laun mun minna en á síðasta ári, enda hafa nýir kjarasamningar minni hækkanir í för með sér en þeir síðustu.
Bílar
25. júní 2024

Launavísitalan hækkaði aðeins örlítið í maí, um 0,2%. Á síðustu mánuðum hefur dregið verulega úr árshækkun launavísitölunnar. Hún stendur nú í 6,7% en í maí í fyrra stóð hún í 9,6% og fór hæst í 10,9% í september síðastliðnum þegar mestu launahækkanir vegna síðustu kjarasamningslotu voru komnar inn í vísitöluna. Samið hefur verið á mun hófstilltari hátt í yfirstandandi lotu en í þeirri síðustu og því líklegt að laun hækki mun minna nú en í fyrra. Þó má áfram gera ráð fyrir hækkunum næstu mánuði eftir því sem áhrif kjarasamninga verða ljós. Einnig má leiða líkur að því að launaskrið verði talsvert minna en á síðustu misserum enda hefur hægt verulega á vexti hagkerfisins undanfarið og á fyrsta ársfjórðungi þessa árs dróst landsframleiðsla saman um 4%.

Laun segja aðeins hluta af sögunni – lítil hreyfing á kaupmætti

Þrátt fyrir ríflegar launahækkanir á síðustu árum hefur verðbólga étið upp kaupmátt landsmanna. Þróun kaupmáttar launa segir til um launaþróun að teknu tilliti til verðbólgu og segir mun meira um þróun lífskjara en launaþróun ein og sér. Um mitt ár 2022 lauk 12 ára skeiði stöðugrar kaupmáttaraukningar. Þá tók kaupmáttur launa að dragast saman vegna ört vaxandi verðbólgu – flesta síðustu mánuði hefur kaupmáttur launa nú aukist lítillega aftur samfara hjaðnandi verðbólgu. Hann dróst reyndar saman um 0,4% á milli mánaða í maí og hefur aðeins hækkað um 0,5% á síðustu tólf mánuðum.

Önnur og nákvæmari leið til að meta kaupmátt landsmanna er að skoða kaupmátt ráðstöfunartekna á mann. Þar er ekki aðeins tekið tillit til launa heldur einnig eignatekna, lífeyris og félagslegra bóta. Til frádráttar koma gjöld á borð við eignagjöld, skatta og tryggingagjöld. Kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann fæst svo með því að skoða ráðstöfunartekjur að teknu tilliti til verðbólgu. Hann hefur minnkað á síðustu tveimur árum eftir langt vaxtarskeið, að Covid-árunum frádregnum, en jókst svo um tæpt prósent á fyrsta ársfjórðungi þessa árs.

Síðustu mánuði hafa síhækkandi vaxtagjöld dregið úr ráðstöfunartekjum heimila. Á sama tíma hafa vaxtatekjur heimila aukist og nýlega tóku vaxtatekjur heimilanna fram úr vaxtagjöldum sem hlutfall af ráðstöfunartekjum heimila. Hagstofan áætlar að alls hafi vaxtatekjur heimila aukist um 36,1% á tímabilinu frá fyrsta ársfjórðungi síðasta árs til fyrsta fjórðungs þessa árs og að á sama tíma hafi vaxtagjöld aukist um 22,8%.

Hátt vaxtastig hefur bæði áhrif á tekjur og gjöld heimilanna. Auknar vaxtatekjur af sparifé ýta upp ráðstöfunartekjum, sérstaklega eftir að raunvextir urðu jákvæðir og vextir á sparireikningum fóru fram úr verðbólgu. Há vaxtagjöld rýra aftur á móti ráðstöfunartekjur, sér í lagi þeirra sem eru með lán á breytilegum vöxtum.

Atvinnuleysi lítið breytt en meira en í fyrra

Atvinnuleysi mældist 3,4% í maí og minnkaði úr 3,6% frá því í aprílmánuði, enda minnkar atvinnuleysi alla jafna eftir því sem nær dregur sumri. Atvinnuleysi var 3,0% í maí í fyrra og hefur síðustu mánuði verið 0,3-0,4 prósentustigum yfir því sem það var á sama tíma á síðasta ári. Að meðaltali voru 6.041 atvinnulausir á landinu í maí.

Atvinnulausum fækkaði í langflestum atvinnugreinum í maí en mest í verslun, vöruflutningum og veitingaþjónustu. Atvinnulausum fjölgaði í nokkrum greinum, mest í byggingariðnaði, sem er athyglisvert á þessum árstíma og kann að vera merki um kólnun í greininni. Erfitt er að segja til um horfur í byggingariðnaði um þessar mundir enda berast misvísandi gögn um umsvif í greininni. Sem dæmi má nefna að fjárfesting í íbúðarhúsnæði jókst um tæp 16% á milli ára á fyrsta fjórðungi þessa árs en samkvæmt talningu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar hefur íbúðum í byggingu fækkað sífellt síðasta árið.

441 starfsmanni var sagt upp í sex hópuppsögnum í maí, samkvæmt gögnum Vinnumálastofnunar. Uppsagnirnar voru í störfum tengdum smásölu, opinberri stjórnsýslu, farþegaflutningum og fiskvinnslu. Vinnumálastofnun gefur ekki upp nánari upplýsingar um hópuppsagnir en fjallað hefur verið um sumar þeirra í fréttum á síðustu vikum. Uppsagnir hjá Grindavíkurbæ og fyrirtækjum þar eiga sér augljósar skýringar, en hugsanlega má rekja aðrar hópuppsagnir til þess að tekið sé að draga úr umsvifum í hagkerfinu með hækkandi vaxtastigi, þótt einnig kunni launahækkanir síðustu ára að spila inn í. Óvíst er þó um nákvæmar ástæður og kemur í ljós þegar fram sækir hvort um marktæka þróun sé að ræða eða ekki. 

Eftir að faraldrinum linnti dró hratt úr atvinnuleysi og það fór lægst í 2,8% síðasta sumar. Atvinnuleysisstigið hefur þó ekki komist í jafnlág gildi og á árunum 2016-2018 þegar ferðaþjónusta var í hröðum vexti. Þá fór það lægst í 1,8% og fyrir hrun fór það niður í 0,8%.

Í íslensku samhengi er því ekki hægt að segja að atvinnuleysi sé nálægt sögulegu lágmarki og líklega eykst það á næstu misserum eftir því sem þétt peningalegt aðhald dregur þróttinn úr hagkerfinu.

Það má velta því upp hvort aukinn hreyfanleiki vinnuafls kunni að skýra að atvinnuleysi hafi ekki lækkað meira en raun ber vitni, þótt aðrir hagvísar bendi til mikillar spennu á vinnumarkaði. Hlutfall innflytjenda af þeim sem starfa á íslenskum vinnumarkaði hefur aukist verulega á síðustu árum. Af þeim sem eru starfandi á Íslandi eru tæp 25% innflytjendur, en árið 2010 var hlutfallið 10%. Líklega gera fólksflutningar það að verkum að kólnun í hagkerfinu kemur ekki jafnhratt fram í sveiflum á atvinnuleysi og áður. Í uppsveiflu er eftirspurn eftir starfsfólki í auknum mæli mætt með innflutningi vinnuafls og þegar kreppir að flytur aðflutt launafólk úr landi.

Atvinnuleysi hefur aukist frá því síðasta sumar. Það skýrist að hluta til af eðlilegum árstíðabundnum breytingum en þó er atvinnuleysi lítillega hærra en á sama tíma í fyrra. Atvinnuleysi var 3,3% að meðaltali á síðasta ári og í nýlegri hagspá gerum við ráð fyrir að atvinnuleysi verði í kringum 4% allt fram til ársins 2026.

Fyrirvari
Innihald og form þessarar greiningar er unnið af starfsfólki Hagfræðideildar Landsbankans hf. (hagfraedideild@landsbankinn.is) og byggist á aðgengilegum opinberum upplýsingum á þeim tíma sem greiningin var unnin. Mat á þeim upplýsingum endurspeglar skoðanir starfsfólks Hagfræðideildar Landsbankans á þeim degi þegar greiningin er dagsett, en þær geta breyst án fyrirvara.

Landsbankinn hf. og starfsfólk hans taka ekki ábyrgð á viðskiptum sem byggð eru á þeim upplýsingum og skoðunum sem hér eru settar fram, enda eru þær ekki veittar sem persónuleg ráðgjöf fyrir einstök viðskipti.

Bent skal á að Landsbankinn hf. getur á hverjum tíma haft beinna eða óbeinna hagsmuna að gæta, ýmist sjálfur, dótturfélög hans eða fyrir hönd viðskiptavina, s.s. sem fjárfestir, lánardrottinn eða þjónustuaðili. Greiningar eru engu að síður unnar sjálfstætt af Hagfræðideild Landsbankans og innan Landsbankans eru í gildi reglur um aðskilnað starfssviða sem eru aðgengilegar á vef bankans.
Þú gætir einnig haft áhuga á
Fataverslun
10. júlí 2024
Spáum að verðbólga aukist lítillega og verði 5,9% í júlí 
Við spáum því að vísitala neysluverðs hækki um 0,15% á milli mánaða í júlí og að verðbólga aukist úr 5,8% í 5,9%. Við gerum ráð fyrir að júlímánuður verði nokkuð dæmigerður þar sem sumarútsölur verða til lækkunar á vísitölunni en flugfargjöld til útlanda til hækkunar. Við spáum nokkurn veginn óbreyttri verðbólgu í ágúst og september, en að verðbólga hjaðni í 5,4% í október. 
8. júlí 2024
Vikubyrjun 8. júlí 2024
Hátt vaxtastig hefur hvatt til sparnaðar og hægt á eftirspurn í hagkerfinu. Innlán heimila voru 20% meiri í maí síðastliðnum en í maí í fyrra, samkvæmt nýbirtum Hagvísum Seðlabanka Íslands. Óbundin innlán hafa aukist langmest.
1. júlí 2024
Fréttabréf Hagfræðideildar 1. júlí 2024
Mánaðarlegt fréttabréf frá Hagfræðideild um nýjustu hagtölur og stöðu og horfur í efnahagsmálum.
Litríkir bolir á fataslá
1. júlí 2024
Vikubyrjun 1. júlí 2024
Vísitala neysluverðs hækkaði um 0,48% í júní. Verðbólga mældist því 5,8% og lækkaði úr 6,2%. Velta samkvæmt virðisaukaskattsskýrslum í mars og apríl dróst saman um 4,6% að raunvirði og launavísitalan hækkaði um 0,2% í maí, samkvæmt tölum sem Hagstofan birti í síðustu viku.
Flugvél á flugvelli
27. júní 2024
Verðbólga í takt við væntingar – lækkar í 5,8%
Vísitala neysluverðs hækkaði um 0,48% á milli mánaða í júní og við það lækkaði ársverðbólga úr 6,2% í 5,8%. Reiknuð húsaleiga, hækkandi flugfargjöld til útlanda og verðhækkun á hótelgistingu höfðu mest áhrif til hækkunar á vísitölunni. Á móti lækkaði verð á fötum og skóm, húsgögnum og heimilisbúnaði og ökutækjum á milli mánaða í júní.
25. júní 2024
Velta í hagkerfinu minnkar á milli ára
Velta samkvæmt virðisaukaskattsskýrslum dróst saman um 4,6% að raunvirði í mars og apríl og um 2% í janúar og febrúar samkvæmt nýbirtum gögnum Hagstofunnar. Þróunin er ólík eftir útflutningsgreinum. Ferðaþjónusta eykst lítillega á milli ára, velta í sjávarútvegi og álframleiðslu minnkar en velta í lyfjaframleiðslu eykst til muna.
Paprika
24. júní 2024
Vikubyrjun 24. júní 2024
Vísitala íbúðaverðs hækkaði um 1,4% í maí og vísitala leiguverðs um 3,2% samkvæmt gögnum sem bárust í síðustu viku. Englandsbanki hélt vöxtum óbreyttum á meðan svissneski seðlabankinn lækkaði vexti um 0,25 prósentustig. Eftirtektarverðasta innlenda hagtalan sem birtist í þessari viku er eflaust vísitala neysluverðs sem Hagstofan birtir á fimmtudaginn.
Fjölbýlishús
19. júní 2024
Vísitala íbúðaverðs á hraðri uppleið
Vísitala íbúðaverðs hækkaði um 1,4% á milli mánaða í maí. Nafnverð íbúða er 8,4% hærra en á sama tíma í fyrra og raunverð íbúða er 4% hærra. Undirritaðir kaupsamningar um íbúðir á höfuðborgarsvæðinu voru 150% fleiri í maí á þessu ári en í maí í fyrra.  
Krani með stiga
18. júní 2024
Vikubyrjun 18. júní 2024
Í síðustu viku fengum við tölur um atvinnuleysi, fjölda ferðamanna og greiðslukortaveltu hér á landi í maí. Seðlabanki Bandaríkjanna hélt vöxtum óbreyttum. Síðar í dag birtir HMS vísitölu íbúðaverðs.
Strönd
14. júní 2024
Óvæntur kraftur í kortaveltu í maí
Kortavelta íslenskra heimila jókst á milli ára í maí, bæði innanlands og erlendis. Síðustu mánuði hefur kortavelta nær alltaf dregist saman á milli ára en eykst nú meira en hún hefur gert frá því í janúar 2023. Þessi aukna kortavelta vekur athygli í þrálátu hávaxtastigi og samdrætti í hagkerfinu á fyrsta ársfjórðungi.
Vefkökur

Með því að smella á „Leyfa allar“ samþykkir þú notkun á vefkökum til þess að auka virkni vefsins, greina vefnotkun og aðstoða við markaðssetningu.

Nánar um vefkökur