Stöðugri vinnumarkaður og minna skrið launahækkana
Laun hækkuðu að meðaltali um 6,6% á síðasta ári, nokkurn veginn í takt við spár. Það varð ljóst snemma á árinu að laun myndu hækka mun minna en árin á undan, ekki síst vegna þess hversu stór hluti vinnumarkaðarins gerði samninga um minni launahækkanir en í fyrri samningum, en einnig mátti búast við minna launaskriði í ljósi minnkandi spennu í hagkerfinu. Árið 2023 hækkuðu laun um 9,8% og árin tvö á undan um 8,3%.
Kaupmáttur launa jókst um 0,7% í fyrra
Kaupmáttur hefur haldist því sem næst óbreyttur síðustu þrjú árin. Þrátt fyrir ríflegar launahækkanir árin 2021-2023 kom verðbólgan næstum í veg fyrir kaupmáttaraukningu og á nýliðnu ári hægði meira á launahækkunum en verðlagshækkunum. Kaupmáttur jókst um 0,7% á árinu 2024 og um 0,9% árið áður.
Samhliða hertu peningalegu aðhaldi má telja ljóst að hófstilltari launahækkanir hafi haft sitt að segja í því að hægja á verðbólgu. Þótt kaupmáttur hafi lítið aukist á allra síðustu árum stuðlar aukinn stöðugleiki á vinnumarkaði að auknum verðstöðugleika sem ætti að óbreyttu að geta aukið kaupmátt til lengri tíma. Enn ríkir þó óvissa í tengslum við kjarabaráttu kennara og ekki útséð um frekari verkföll nú um næstu mánaðamót. Mikið er í húfi að samningar náist sem fyrst og að þeir raski ekki þeirri sátt sem hefur náðst á vinnumarkaði.
Merki um minnkandi spennu á vinnumarkaði
Eins og fram kom hér að framan skýrast minni launahækkanir á síðasta ári en árin á undan ekki aðeins af hófstilltari kjarasamningum heldur einnig minni spennu á vinnumarkaði sem hefur haldið aftur af launaskriði. Almennt má telja að eftir því sem eftirspurn eftir starfsfólki minnkar versni samningsstaða þess og við það minnki líkur á launaskriði. Skýr merki eru um minnkandi eftirspurn eftir starfsfólki á síðustu mánuðum en samkvæmt könnun Seðlabankans meðal stjórnenda 400 stærstu fyrirtækjanna telja sífellt færri stjórnendur að vöntun sé á starfsfólki á íslenskum vinnumarkaði. Hlutfallið er nú um 24% en var 54% um mitt ár 2022.
Þó hefur hvorki orðið mikil breyting í fjölda fyrirtækja sem sjá fram á að fjölga starfsfólki á næstunni né þeirra sem hafa áform um að fækka þeim. Rúm 20% fyrirtækja sjá fram á fjölgun og um 13% sjá fram á fækkun á næsta hálfa ári, sem er svipuð staða og fyrir ári síðan, en það má þó greina breytingu innan einstaka atvinnugreina. Eftirspurn eftir starfsfólki virðist hafa aukist í greinum á borð við byggingarstarfsemi, fjármálastarfsemi, ferðaþjónustu og sjávarútvegi, en minnkað þó nokkuð í verslun og þjónustu, iðnaði og framleiðslu. Þannig virðist svigrúm fyrirtækja til þess að ráða starfsfólk svipað og fyrir ári en hugsanlega er minni keppni um starfsfólk og jafnvel er það því nú frekar launafólk sem keppir um störf.
Atvinnuleysi lítillega meira en fyrir ári síðan
Skráð atvinnuleysi var að meðaltali 3,5% á nýliðnu ári og var örlítið meira í hverjum mánuði en sama mánuð árið áður. Vel kann að vera að atvinnuleysi haldi áfram að aukast lítillega á fyrstu mánuðum ársins en svo gefur það líklega eftir á vormánuðum, að venju.
Þótt atvinnuleysi hafi gefið hratt eftir í kjölfar faraldursins er það enn þó nokkuð meira en á árunum 2016-2017 og einnig meira en á árunum fyrir efnahagshrunið 2008. Líklega gerir aukinn hreyfanleiki vinnuafls það að verkum að atvinnustigið sveiflast minna með hagsveiflum en áður. Í uppsveiflu er eftirspurn eftir starfsfólki í auknum mæli mætt með innflutningi vinnuafls og þegar umsvif í hagkerfinu minnka flytur aðflutt launafólk úr landi. Hlutfall innflytjenda af þeim sem starfa á íslenskum vinnumarkaði hefur hækkað úr 10% í 25% á síðustu 15 árum og því gætu þessi áhrif verið mun skýrari en áður.
Aukin bjartsýni á nýju ári?
Erfitt er að segja til um hversu hratt vaxtalækkanir hafa áhrif á atvinnulífið og auka eftirspurn eftir starfsfólki að nýju. Líklega er tilefni til bjartsýni ef verðbólga heldur áfram að hjaðna og vextir verða lækkaðir í takt. Takist að viðhalda sátt á vinnumarkaði er vonandi að umsvif í hagkerfinu aukist á ný, án þess að verðstöðugleiki raskist.
Fyrirvari
Innihald og form þessarar greiningar er unnið af starfsfólki Greiningardeildar Landsbankans hf. (greiningardeild@landsbankinn.is) og byggist á aðgengilegum opinberum upplýsingum á þeim tíma sem greiningin var unnin. Mat á þeim upplýsingum endurspeglar skoðanir starfsfólks Greiningardeildar Landsbankans á þeim degi þegar greiningin er dagsett, en þær geta breyst án fyrirvara.Landsbankinn hf. og starfsfólk hans taka ekki ábyrgð á viðskiptum sem byggð eru á þeim upplýsingum og skoðunum sem hér eru settar fram, enda eru þær ekki veittar sem persónuleg ráðgjöf fyrir einstök viðskipti.
Bent skal á að Landsbankinn hf. getur á hverjum tíma haft beinna eða óbeinna hagsmuna að gæta, ýmist sjálfur, dótturfélög hans eða fyrir hönd viðskiptavina, s.s. sem fjárfestir, lánardrottinn eða þjónustuaðili. Greiningar eru engu að síður unnar sjálfstætt af Greiningardeild Landsbankans og innan Landsbankans eru í gildi reglur um aðskilnað starfssviða sem eru aðgengilegar á vef bankans.
