Er hag­vöxt­ur hinn eini sanni mæli­kvarði á vel­meg­un og fram­far­ir?

Stutta svarið við þessari spurningu er nei. En eins og oftast þegar hagfræðingar eru spurðir einfaldra spurninga setja þeir fyrirvara við svarið. Nákvæmara svar við spurningunni er því: Nei, en hagvöxtur er algengasti og e.t.v. skásti mælikvarðinn á efnahagsþróun. Hann er engu að síður takmarkaður.
10. maí 2019

Hagvöxtur mælir magnbreytingu á landsframleiðslu tiltekins hagkerfis (t.d. Íslands) yfir tiltekið tímabil; aukist framleiðsla eykst hagvöxtur en dragist landsframleiðsla saman mælist samdráttur. Tvær aðferðir eru algengastar til að mæla landsframleiðslu, annars vegar mæling með ráðstöfunaruppgjöri og hins vegar framleiðsluuppgjöri. Ráðstöfunaruppgjör mælir neyslu, fjárfestingu og útflutning en innflutningur kemur til frádráttar. Framleiðsluuppgjör er, eins og nafnið gefur til kynna, mæling á framleiðslu. Algengara er að nota ráðstöfunaruppgjör, líklega vegna þess að nauðsynlegar upplýsingar til að beita þeim mælikvarða eru aðgengilegri og berast örar.

Einn helsti gallinn á þessum mælikvörðum, eins og þeir eru útfærðir í dag, er að lítið sem ekkert tillit er tekið til hversu mikið hagkerfi nýta af náttúruauðlindum til að standa undir hagvexti. Ekki er heldur tekið tillit til þess hversu mikið hagkerfin menga eða ganga á náttúruna og almannagæði, eins og hreint loft.

Dæmi um þetta er ein helsta auðlind Íslands, fiskurinn í sjónum. Hér væri auðveldlega hægt að auka hagvöxt til skamms tíma með því að afnema kvótakerfið og hefja á ný stjórnlausar fiskveiðar þar sem öllum sem vettlingi geta valdið væri heimilt að veiða eins mikið þeir geta. Meiri afli úr sjó myndi auka útflutningstekjur hagkerfisins og auka efnahagsumsvif. Meðan á ævintýrinu stæði myndi mælast meiri hagvöxtur, enda væri ekkert tillit tekið til áhrifa á fiskistofnana til lengri tíma litið. Þegar því síðan lyki yrði þjóðin þó mun fátækari en áður, enda búið að eyðileggja auðlindina.

Aðrir gallar á mælingum á hagvexti sem nefndir eru hér að ofan eru t.d. að ekki er tekið tillit til sjálfboðastarfs og til vinnu íbúa innan heimilisins, svo sem þvotta, þrifa, viðhalds húsnæðis og garðvinnu. Garðvinna mælist þannig ekki til hagvaxtar nema hún sé unnin af garðyrkjumanni sem fær greitt fyrir sína vinnu, þvottarnir mælast ekki nema farið sé með þvottinn í þvottahús o.s.frv.

Ekki er spurt að því hvort garðurinn sé snyrtilegur eða þvotturinn hreinn – aðeins að því hvort greitt hafi verið fyrir verkið.
Olíuborholur

Markmiðið að auka hamingju

Þá vitum við það, hagvöxtur er síður en svo fullkominn mælikvarði á framgang, hamingju og velsæld samfélaga. En er til einhver annar og betri mælikvarði?

Á síðustu árum og misserum hefur mikið verið rætt um að taka þurfi ríkara tillit til ýmissa atriða sem ekki hafa verið inni í mælingum á hagvexti. Þessi umræða hefur ekki síst sprottið upp úr umfjöllun um hlýnun jarðar af mannavöldum og hvernig áhersla á aukna neyslu og aukna framleiðslu hefur leitt til loftslagsbreytinga.

Fjöldi mælikvarða hafa verið þróaðir til að mæla þróun og velsæld. Enginn þeirra hefur þó enn náð jafn almennri útbreiðslu og hagvaxtarmælikvarðinn. Nýsjálendingar ákváðu nýverið að reyna að bæta úr þessu. Markmið Nýsjálendinga er að mæla hamingju og lífsskilyrði íbúanna.

Á árlega Alþjóða efnahagsþinginu í Davos (World Economic Forum) í janúar útskýrði Jacinda Arden, forsætisráðherra Nýja-Sjálands, þetta þannig að fáir gæfu kost á sér í stjórnmálum með það sem helsta markmið að stuðla að auknum hagvexti. Markmið flestra stjórnmálamanna, að hennar mati, sé að auka hamingju og velsæld íbúanna. Þetta geri þeir til dæmis með því að reyna að draga úr fjölda heimilislausra, bæta aðgengi að heilbrigðisþjónustu eða bæta menntakerfið. Vandinn er sá að það getur verið erfitt að mæla árangur af aðgerðum. Mun meiri áhersla er yfirleitt lögð á einfalda mælikvarða eins og hagvöxt og helstu undirliði hagvaxtarmælinga í opinberri umræðu.

Eitt gott dæmi um það er að þegar stjórnmálamenn eru inntir eftir árangri í heilbrigðismálum eða menntun, þá er svarið oft á þá leið að útgjöld hafi verið aukin til málaflokksins um svo og svo marga milljarða eða prósent. Það segir aftur á móti ekkert um hvort heilsa þjóðarinnar hafi batnað eða menntunin aukist.

Nýsjálendingarnir hafa ákveðið að bæta úr þessu með innleiðingu velferðarmælikvarða inn í fjárlagaramma sinn. Þeim er ætlað að meta langtímaáhrif stjórnmálaákvarðana í fjárlögum á lífsgæði fólks. Sem dæmi um þetta verða mælikvarðar á barnafátækt á hverjum tíma hluti af fjárlögum sem lögð eru fram á þingi. Í hvert sinn sem stofnað er til nýrra útgjalda verður að fylgja rökstuðningur um hvernig sú aðgerð muni hafa áhrif til lækkunar á t.d. barnafátækt. Ráðherrum er þannig gert að rökstyðja hvernig ákvarðanir um útgjöld muni hafa mælanleg jákvæð áhrif á lífs fólks.

Mælikvarðar sem þessir eru ekki nýir af nálinni þótt Nýsjálendingar séu meðal fyrstu þjóða til að innleiða þá formlega inn í fjárlagarammann. Efnahags- og framfarastofnunin (OECD) hefur t.a.m. um nokkurt skeið þróað og mælt fjölda tölfræðivísa á sviði efnahags, atvinnumála, velferðar, skattlagningar og árangurs í umhverfismálum. Árið 2011 hóf stofnunin að birta sérstaka lífskjaravísitölu (OECD Better Life Index) þar sem hægt er að sjá hvernig lönd koma út í alþjóðlegum samanburði í þáttum eins og tekjum, heilsu, hreinleika lofts og menntun.

Í næstu grein mun ég fjalla um hvernig Ísland kemur út í þessum samanburði.

Þú gætir einnig haft áhuga á
Guðrún Tinna Ólafsdóttir
18. jan. 2021

Svanni veitir góðum hugmyndum kvenna brautargengi

 „Svanni eflir konur í fyrirtækjarekstri og gerir þeim kleift að framkvæma góðar hugmyndir. Þannig stuðlar hann að nýsköpun og blómlegu atvinnulífi,“ segir Guðrún Tinna Ólafsdóttir, stjórnarformaður Svanna - lánatryggingasjóðs kvenna. Landsbankinn er bakhjarl sjóðsins sem hefur opnað fyrir umsóknir.
Dagatal Landsbankans 2021
22. des. 2020

Dagatal Landsbankans 2021: Tækniframfarir og samfélagsbreytingar

Aðlögunarhæfni mannskepnunnar er ótrúleg sem er ómetanlegt í heimi sem tekur jafn örum breytingum og sá sem við byggjum. Hugviti mannfólksins virðist lítil mörk sett og hraði tækniþróunar slíkur að erfitt getur verið að átta sig á því hversu mikið hefur breyst á stuttum tíma.
Starfsfólk í hjálparstarfi
18. des. 2020

Fólk vill láta gott af sér leiða

Hjálpar- og styrktarfélög hafa ekki farið varhluta af heimsfaraldri og öllum þeim nýju lögmálum og siðum sem heimurinn hefur þurft að tileinka sér árið 2020.
Vindmyllur
19. nóv. 2020

Mikilvægt að þekkja raunveruleg umhverfisáhrif banka

Í gegnum tíðina hafa umhverfisáhrif banka gjarnan verið talin smávægileg. Bankar eru að upplagi skrifstofufyrirtæki og rekstur þeirra krefst ekki beinnar notkunar á auðlindum eða mengandi efnum í stórum stíl. Bankar og aðrar fjármálastofnanir hafa því ekki verið sett undir sama hatt og verksmiðjur, flugfélög eða önnur starfsemi sem sýnilega hefur bein áhrif á umhverfið. Í dag er hinsvegar gerð skýr krafa um að bankar mæli og greini frá óbeinum umhverfisáhrifum sínum.
5. nóv. 2020

Loksins skýrar leikreglur: Ný sjálfbærniviðmið Evrópusambandsins

Undanfarin ár hefur verið þrýst á fjármagnsmarkaði að beina fjármagni í verkefni sem stuðla að sjálfbærri framtíð. Samræmdar reglur og viðmið hefur hins vegar skort. Nýtt flokkunarkerfi Evrópusambandsins á sviði sjálfbærra fjármála samræmir verklag og setur sjálfbærniviðmið sem fjármagnsmarkaðir geta stuðst við til að ná markmiðum í loftslagsmálum.
2. nóv. 2020

Raunveruleg umhverfisáhrif fjármálafyrirtækja

Við mat á umhverfisáhrifum fjármálafyrirtækja nægir ekki að skoða losun gróðurhúsalofttegunda út frá beinum rekstri. Raunverulegt umhverfisspor þeirra markast í gegnum útlán og fjárfestingar og því er nauðsynlegt að mæla það sérstaklega.
6. okt. 2020

Gulleggið - Skemmtilegur stökkpallur fyrir frumkvöðla

„Ef þú lumar á góðri hugmynd er um að gera að koma henni í framkvæmd. Frumkvöðlakeppnin Gulleggið er tilvalinn vettvangur til þess,“ segir Edit Ómarsdóttir verkefnastjóri hjá Icelandic Startups. Landsbankinn hefur verið einn helsti bakhjarl Gulleggsins frá upphafi.
25. júní 2020

Loftslagsbreytingar auka og breyta áhættu í fjármálageiranum

Áhrif loftslagsbreytinga á fjármálageirann og fjármálafyrirtæki koma aðallega fram eftir tveimur leiðum. Í fyrsta lagi vegna tjóns á eignum, innviðum og landgæðum. Í öðru lagi vegna umbreytingaáhættu, þ.e. áhrifanna af breytingum sem er ætlað að koma í veg fyrir frekari hlýnun, s.s. með nýrri tækni, nýjum reglum og breyttum viðhorfum og væntingum á eigna- og fjármagnsmörkuðum.
24. júní 2020

Beinn og óbeinn kostnaður vegna loftslagsbreytinga

Kostnaður við að ná markmiðum Parísarsamkomulagsins um að hlýnun haldist innan við 2°C fram til 2050 er gífurlegur. Í því sambandi er mikilvægt að greina á milli kostnaðar til skamms tíma og til lengri tíma. Aðgerðir sem virðast vera mjög dýrar til skemmri tíma geta reynst ódýrar í lengri tíma samhengi vegna þeirrar nýsköpunar sem þær kunna að leiða til. Ekki má heldur gleyma því að aðgerðir sem farið er í strax gætu bætt lífsgæði fólks mikið.
24. júní 2020

Baráttan gegn loftslagsvandanum krefst mikils fjármagns

Hlutverk fjármálageirans er og verður mjög stórt í öllum þeim aðgerðum sem nauðsynlegar eru til þess að ná tökum á loftslagsvandanum. Markmið íslenskra stjórnvalda er að ná kolefnishlutleysi fyrir árið 2040. Fjárfestingaþörfin er gífurleg og til þess að uppfylla þá þörf þarf að beina miklu fjármagni á rétta staði og í rétt verkefni.
Vefkökur

Með því að smella á “Leyfa allar” samþykkir þú notkun á vefkökum til þess að auka virkni vefsins, greina vefnotkun og aðstoða við markaðssetningu.

Nánar um vefkökur

Tryggja virkni vefsins

Greina notkun svo við getum mælt og aukið gæði vefsins

Notaðar til að birta persónubundnar auglýsingar

Nánar um vefkökur