Netnotkun og smáforrit, eða öpp, eru orðin samofin lífi barna og fullorðinna enda margt jákvætt sem tengist þeim. Þau einfalda innkaupin, gera nám og vinnu skilvirkari, hjálpa okkur að halda sambandi við fólk og gera tilveruna oft og tíðum skemmtilegri. Það er mikilvægt að kenna börnum að taka sín fyrstu skref á netinu, temja sér gagnrýna hugsun og hvernig megi verjast skuggahliðum netsins.
Öryggi barna og vernd gegn skaðlegu efni á netinu
Íslensk börn hafa flest öll aðgang að netinu heima eða í eigin snjalltækjum. Gríðarleg aukning í netnotkun barna og breytt samskiptamynstur með öppum hafa í för með sér hættur á netinu, sem ber að varast.
Samhliða aukinni netnotkun barna hefur beint eftirlit foreldra með netnotkun þeirra minnkað. Samkvæmt rannsóknum eyða börn á aldrinum 11-16 ára að meðaltali 88 mínútum á netinu á dag, 49% þeirra fara á netið í herberginu sínu og 33% fara á netið í símanum sínum eða öðru snjalltæki. Þá má velta fyrir sér áhrifum aukinnar heimavinnu foreldra í kjölfar Covid-19 á skjátíma yngri barna. Á heilsuveru.is má finna viðmið um skjánotkun barna eftir aldri.
Mikilvægt er að fylgjast með netnotkun barna og unglinga, sérstaklega á yngstu stigum, og kenna þeim að nota netið á öruggan hátt. Börn þurfa að vita hvers konar efni má birta á netinu og hvaða upplýsingar ætti aldrei að birta. Þau þurfa einnig að vita hvaða afleiðingar það getur haft í framtíðinni ef óæskilegt efni eða myndir af börnum fara í umferð gegn vilja þeirra. Þá þurfa þau að vita hvernig skuli bregðast við ef ókunnugir nálgast þau en erlendir aðilar hafa greitt íslenskum börnum fyrir kynferðislegar myndir.
Sjálfsmynd byggð á stafrænum viðbrögðum
Flest öll notum við einhver öpp á degi hverjum. Samfélagsmiðlar eru þar margir fremstir í flokki. Samskipti barna fara að miklu leyti fram á miðlum eins og Facebook, Instagram, WhatsApp, Snapchat og Telegram. Viðbrögðin eru oft og tíðum sett fram með táknmyndum eða tjámerkjum eins og hjarta, broskalli eða þumli, sem lýsa tilfinningum sendanda (e. emojis).
Flestir foreldrar sem reyna að setja mörk um snjalltækjanotkun þekkja viðkvæðið „en vinurinn/vinkonan má þetta“. Almennt er notkun samfélagsmiðla óheimil fyrir börn yngri en 13 ára samkvæmt skilmálum tæknirisa eins og Tik Tok, Snapchat, Instagram, WhatsApp, Kik og annarra miðla. Samkvæmt persónuverndarlögum geta börn einungis samþykkt vinnslu persónuupplýsinga um sig, t.d. í öppum eða í tengslum við aðra rafræna þjónustu, ef þau eru 13 ára eða eldri að undangenginni skýrri og einfaldri fræðslu til þeirra. Ástæðan er m.a. sú að börn og unglingar eru áhrifagjörn og hópþrýstingur á netinu getur haft mikil áhrif t.d. til þátttöku í ýmis konar „áskorunum“ sem spretta reglulega upp á samfélagsmiðlum. Þessar áskoranir hafa haft alvarlegar afleiðingar fyrir börn og jafnvel leitt til banaslysa. Fjöldi viðbragða, fleiri „like“ og meira áhorf á efni sem börn birta hefur mikil áhrif á sjálfsmynd og viðurkenningarþörf barna í mótun.
Frumskógur foreldrastillinga
Til að tryggja öryggi barna á netinu geta foreldrar einnig breytt stillingum á snjalltækjum eða innleitt svokallaðar foreldrastillingar (e. parental controls). Með því að búa til sérstakan notendareikning eða aðgang fyrir barn er hægt að stilla hann í samræmi við aldur og þroska barnsins. Með foreldrastillingum í iOS-stýrikerfi Apple eða Android-stýrikerfi Google er einnig hægt að takmarka skaðlegt efni og innleiða friðhelgisstillingar, setja tímamörk fyrir skjátíma almennt og fyrir einstök öpp, setja upp netsíur fyrir óviðeigandi vefsíður og krefjast samþykkis fyrir niðurhali í appverslunum. Skilmálar og stillingar einstakra smáforrita bjóða einnig upp á foreldrastillingar í sama tilgangi sem stjórna því við hverja börn geta talað og hvers konar efni appið veitir aðgang að.
Það getur verið krefjandi að læra á öpp og snjalltæki sem börn nota. Gott ráð er að prófa öpp sem barnið þitt notar, skoða aldursmörk og virkni þeirra. Eftir því sem börn eldast og þroskast breytist hlutverk foreldra úr því að stjórna miðlanotkun barna sinni yfir í að leiðbeina þeim.
Persónuverndarvalkostir og öryggisstillingar virka best ef þær eru hluti af heildstæðri nálgun foreldra sem kennir börnum hvað sé skynsamlegt og óskynsamlegt að gera á netinu. Börn eiga að sjálfsögðu rétt á friðhelgi einkalífs eins og aðrir og því er mikilvægt að útskýra hvort og eftir atvikum hvernig eftirlit foreldrar hafa með snjalltækjum þeirra og netnotkun.
Persónuvernd á netinu
Það er ekki síður mikilvægt að tryggja persónuvernd barna á netinu. Börn frá 8 ára aldri deila upplýsingum um heimilisfang sitt, símanúmer og jafnvel lykilorðum á netinu, ásamt myndum eða myndböndum sem sína ferðir þeirra, staðsetningu og venjur. Þátttaka barna í netvæddum heimi gerir það að verkum að persónuupplýsingum þeirra er deilt með fjölmörgum aðilum. Netnotkun er bæði að verða aðgengilegri og mun persónulegri en áður var. Landsbankinn hefur sett sér skýra persónuverndarstefnu fyrir alla viðskiptavini. Þar að auki hefur bankinn birt sérstaka fræðslu um persónuvernd fyrir unga viðskiptavini sem er auðlesin og til þess fallin að upplýsa unga viðskiptavini um meðferð persónuupplýsinga þeirra hjá bankanum.
Heimili og skóli og SAFT – Samfélag, fjölskylda og tækni, hafa gefið út handbókina Börn og miðlanotkun en hún er ætluð foreldrum barna á grunnskólaaldri. SAFT er vakningarátak um örugga og jákvæða tölvu- og nýmiðlanotkun barna og unglinga á Íslandi. Á vefsíðu SAFT má einnig finna mikinn fróðleik og netheilhræði fyrir börn og foreldra, m.a. um ung börn og snjalltæki, námsefni, bækur og æfingar fyrir ólíka aldurshópa sem kenna börnum að fara varlega á netinu.
