Áhættuþættir

Fjárfesting í skuldabréfasjóðum

Skuldabréfasjóður er sjóður sem veitir viðtöku fé til sameiginlegrar fjárfestingar. Skuldabréfasjóður fjárfestir aðallega í skuldabréfum útgefnum af aðilum sem fjármagna sig með útgáfu bréfanna. Þessir aðilar geta verið ríki, sveitarfélög og stofnanir, fjármálastofnanir og ýmis önnur fyrirtæki. Sjóðurinn kaupir skuldabréf á markaði samkvæmt fyrirfram kunngerðri fjárfestingarstefnu og innheimtir af þeim afborganir og vexti. Virði sjóðsins á hverjum tíma ræðst einnig af verðbreytingum á bréfunum þegar þau ganga kaupum og sölum á markaði.

Viðskiptavinir sem eiga hlut í sjóði eiga hlutfallslega kröfu á þær eignir sem sjóðurinn á. Þeir eiga því óbeint kröfu á ríkið og fjölda sveitarfélaga og stofnana, fjármálastofnana og annarra fyrirtækja eftir atvikum í gegnum sjóðinn. Tilgangur sjóðanna er að ávaxta fé sjóðfélaga og dreifa áhættu með kaupum á fleiri en einum flokki fjármálagerninga.

Styrkur hvers sjóðs ræðst af undirliggjandi eignum hans, það er fjárhagslegum styrk útgefenda þeirra verðbréfa sem viðkomandi sjóður hefur fjárfest í og eftir atvikum þeim veðum sem einstakir útgefendur hafa lagt fram til tryggingar skuldum sínum. Staða og afdrif þeirra fjármálafyrirtækja sem reka sjóði hafa því ekki með beinum hætti áhrif á virði sjóðanna þar sem efnahagur þeirra er aðskilinn efnahag viðkomandi fjármálafyrirtækis.

Skuldabréfasjóðir Landsbréfa eru verðbréfasjóðir eða fjárfestingasjóðir sem starfa samkvæmt lögum nr. 128/2011, um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði, og lúta eftirliti FME. Þeir hafa hver um sig mismunandi fjárfestingarstefnu og meðallíftíma.

Meðallíftími verðbréfasjóðs er vegið meðaltal meðallíftíma undirliggjandi eigna sjóðsins. Meðallíftími skuldabréfs er mælikvarði á næmni verðs á skuldabréfi fyrir breytingum á markaðsvöxtum (ávöxtunarkröfu). Meðallíftíminn segir til um hversu lengi höfuðstóll skuldabréfs, ásamt vöxtum og verðbótum, er að meðaltali bundinn í fjárfestingunni. Því lengri sem meðallíftími er, því næmara er verð bréfsins fyrir vaxtabreytingum. Stuttur meðallíftími sjóðs þýðir þannig að gengi sjóðsins sveiflast frekar lítið við breytingar á ávöxtunarkröfu bréfa á markaði.

Ávöxtunarkrafa skuldabréfs er sú krafa sem kaupandi bréfsins gerir til ávöxtunar á fé sínu á ársgrundvelli. Ávöxtunarkrafan eru þeir vextir sem gera núvirt greiðsluflæði bréfsins jafnt verði þess. Þannig stýrir ávöxtunarkrafa fjárfesta verði bréfa á markaði.

Fjárfesting í skuldabréfasjóðum felur ætíð í sér einhverja áhættu. Fjárfesting í hlutdeildarskírteinum verðbréfasjóða er þó að jafnaði öruggari en þegar keyptir eru einstakir fjármálagerningar, þar sem hver sjóður dreifir áhættu fjárfesta með kaupum í fleiri en einum flokki fjármálagerninga.

Hafa verður í huga að gengi sjóða getur bæði hækkað og lækkað og fjárfestar kunna að fá minna til baka en upphaflega var fjárfest fyrir. Nauðsynlegt er að fjárfestar kynni sér vel þá áhættu sem fólgin er í því að fjárfesta í skuldabréfsjóðum og útboðslýsingar sjóðanna áður en ákvörðun er tekin um fjárfestingu. Hér að neðan er gerð grein fyrir helstu áhættuþáttum sem hafa þarf í huga áður en ákvörðun er tekin um fjárfestingu:

  • Markaðsáhætta fylgir öllum fjármálagerningum. Markaðsáhætta er sú áhætta sem ekki er hægt að eyða með dreifðu eignasafni. Undir markaðsáhættu falla til dæmis vaxtaáhætta og gengisáhætta.

    • Vaxtaáhætta felst í áhrifum breytinga á markaðsvöxtum á verðmyndun skuldabréfa. Hækki ávöxtunarkrafa á markaði leiðir það til lækkunar á verði skuldabréfa og öfugt. Ávöxtunarkrafa bréfa getur hækkað t.d. við vaxtahækkanir Seðlabanka eða vegna mikils framboðs. Almennt eykst vaxtaáhætta eftir því sem meðallíftími eigna í skuldabréfasjóðum er lengri. Til þess að draga úr sveiflum má leitast við að spá fyrir um þróun vaxta. Þannig er hægt að lengja meðallíftíma sjóða/fjárfestinga þegar vaxtalækkun er líkleg en stytta þegar líkur eru á hækkun. Erfitt getur reynst að sjá fyrir um sveiflur í ávöxtunarkröfu skuldabréfa og því eðlilegt að sveiflur geti orðið í gengi skuldabréfasjóða við miklar breytingar á ávöxtunarkröfu.
    • Gengisáhætta er áhætta sem felst í því að gengi verðbréfa og gjaldmiðla getur sveiflast með ófyrirsjáanlegum hætti og haft þannig áhrif á ávöxtun í sjóðum.
  • Skuldaraáhætta (greiðsluáhætta) er til staðar í skuldabréfasjóðum. Eignir skuldabréfasjóða geta tapast ef skuldari stendur ekki við skuldbindingar sínar og greiðslufall verður á bréfunum. Einnig getur skuldaraáhætta verið fólgin í því að fjármálastofnun sem sjóðurinn á innlán hjá verður gjaldþrota og innistæður eru ekki tryggðar að fullu.
  • Landsbundin áhætta er til staðar í skuldabréfasjóðum. Hagkerfum einstakra landa kann að vera mismunandi háttað, til hins betra eða verra, hvað snertir atriði á borð við vöxt landsframleiðslu og verðbólgu. Landsbundin áhætta getur einnig skapast vegna óvissu um ytri aðstæður, til dæmis um það hvort reglusetning og skattar verði óbreytt til framtíðar. Jafnframt getur hún skapast vegna átaka, stjórnmáladeilna, hryðjuverka, styrjalda, náttúruhamfara, farsótta og annarra álíka aðstæðna.
  • Áhætta tengd smæð markaðar eða eignatengsla útgefanda verðbréfa. Íslenskur verðbréfamarkaður er smár í sniðum og því fylgir að kaupendur og seljendur einstakra verðbréfa eru oft fáir. Af þeim sökum getur verðmyndun á markaði verið óvirkari en gerist á stærri mörkuðum. Einnig geta eignatengsl verið á milli útgefenda verðbréfa sem getur leitt til þess að greiðslufall einstakra útgefenda hafa víðtækari áhrif en annars myndi verða.
  • Frammistöðuáhætta er til staðar í skuldabréfasjóðum. Flestir skuldabréfsjóðir miða árangur sinn við tiltekna viðmiðunarvísitölu og er það markmið sjóðstjóra að ná betri ávöxtun en vísitalan gefur á hverjum tíma. Ávöxtunin getur ýmist verið betri eða verra en vísitalan og felur það í sér frammistöðuáhættu.
  • Lausafjáráhætta er til staðar í skuldabréfasjóðum þar sem sú staða gæti komið upp að eign seljist ekki tímanlega á ásættanlegu verði ef þess er þörf, til dæmis ef miklar innlausnir verða í sjóði. Lausafjáráhætta er því sú áhætta að of lítið laust fé sé til í sjóði til að standa undir greiðsluskuldbindingum á hverjum tíma.
  • Uppgjörsáhætta er til staðar í skuldabréfasjóðum ef útgefandi/mótaðili greiðir ekki eða afhendir ekki eignina á réttum tíma.
  • Vörsluáhætta er í skuldabréfsjóðum þar sem eignir í vörslu geta tapast vegna gjaldþrots, vanrækslu eða sviksamlegra athafna af hálfu vörsluaðila.

Fjárfesting í hlutabréfasjóðum

Hlutabréfasjóður er sjóður sem veitir viðtöku fé til sameiginlegrar fjárfestingar í hlutabréfum einstakra fyrirtækja eða öðrum hlutabréfasjóðum. Tilgangur sjóðsins er að ávaxta fé sjóðfélaga og dreifa áhættu með kaupum á fjármálagerningum útgefnum af mörgum aðilum. Fjárfestar geta keypt hlutdeildarskírteini sem staðfestingu á eignarhlut sínum í sjóðnum og átt þannig hlutfallslega kröfu á þau hlutabréf og aðrar eignir sem sjóðurinn á. Það má því segja að með kaupum í hlutabréfasjóði séu fjárfestar að kaupa hlut í mörgum félögum í gegnum sjóðinn. Hlutabréf eru í eðli sínu áhættusöm fjárfesting og afkoma þeirra félaga sem sjóðurinn á hlutabréf í hefur bein áhrif á gengi sjóðsins. Sveiflur í gengi hlutabréfasjóða geta því verið töluverðar vegna verðbreytinga á þeim hlutabréfum sem sjóðurinn fjárfestir í og vegna sveiflna í gengi gjaldmiðla.

Hlutabréfasjóður fjárfestir fyrst og fremst í hlutabréfum á markaði samkvæmt fyrirfram kunngerðri fjárfestingarstefnu og fær greiddan af þeim arð eftir atvikum. Ávöxtun sjóðsins á hverjum tíma ræðst af arðgreiðslum og af verðbreytingum á eignum sjóðsins. Styrkur hvers sjóðs ræðst af undirliggjandi eignum hans, fjárhagslegum styrk útgefenda þeirra verðbréfa sem sjóðurinn hefur fjárfest í og fjölmörgum öðrum þáttum sem geta haft áhrif á verð þeirra.

Hlutabréfasjóðir Landsbréfa eru verðbréfasjóðir eða fjárfestingarsjóðir sem starfa samkvæmt lögum nr. 128/2011, um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði, og lúta eftirliti FME. Þeir hafa hver um sig mismunandi fjárfestingastefnu. Annars vegar er um að ræða vísitölusjóði, sem líkja eftir tiltekinni hlutabréfavísitölu og gera fjárfestum þannig kleift að ná meðalávöxtun þeirra hlutabréfa sem mynda viðkomandi vísitölu. Hins vegar er um ræða hlutabréfasjóði með virkri stýringu þar sem sjóðstjóri velur eignir inn í sjóðinn innan ramma fjárfestingarstefnu hans. Markmið slíkra sjóða er að ná betri ávöxtun en viðmið.

Fjárfesting í hlutabréfasjóðum felur ætíð í sér áhættu. Fjárfesting í hlutdeildarskírteinum verðbréfasjóða er þó að jafnaði öruggari en þegar keyptir eru einstakir fjármálagerningar, þar sem hver sjóður dreifir áhættu fjárfesta með kaupum í fleiri en einum flokki fjármálagerninga og þarf lögum samkvæmt að fjárfesta í tilteknum lágmarksfjölda einstakra hlutabréfa. Staða og afdrif þeirra fjármálafyrirtækja sem reka sjóði hafa ekki bein áhrif á virði sjóðanna þar sem efnahagur þeirra er aðskilinn efnahag viðkomandi fjármálafyrirtækis.

Hafa verður í huga að gengi sjóða getur bæði hækkað og lækkað og fjárfestar kunna að fá minna til baka en upphaflega var fjárfest fyrir. Nauðsynlegt er að fjárfestar kynni sér vel þá áhættu sem fólgin er í því að fjárfesta í hlutabréfsjóðum og útboðslýsingar sjóðanna áður en ákvörðun er tekin um fjárfestingu. Hér að neðan er gerð grein fyrir helstu áhættuþáttum sem hafa þarf í huga áður en ákvörðun er tekin um fjárfestingu. Upptalningin er þó ekki tæmandi fyrir þá þætti sem geta haft áhrif á gengi hlutabréfasjóða.

  • Markaðsáhætta fylgir öllum fjármálagerningum. Markaðsáhætta er sú áhætta sem ekki er hægt að eyða með dreifðu eignasafni. Undir markaðsáhættu fellur til dæmis áhætta á verðbreytingum á hlutabréfum og gjaldmiðla-/gengisáhætta.
  • Landsbundin áhætta er til staðar í hlutabréfasjóðum. Hagkerfum einstakra landa kann að vera mismunandi háttað, til hins betra eða verra, hvað snertir atriði á borð við vöxt landsframleiðslu og verðbólgu. Landsbundin áhætta getur einnig skapast vegna óvissu um ytri aðstæður, til dæmis um það hvort regluverk og skattar verði óbreytt til framtíðar. Jafnframt getur hún skapast vegna átaka, stjórnmáladeilna, hryðjuverka, styrjalda, náttúruhamfara, farsótta og annarra álíka aðstæðna.
  • Gjaldmiðlaáhætta getur verið til staðar í hlutabréfasjóðum. Hlutabréfasjóðir Landsbréfa eru ýmist skráðir í íslenskum krónum eða í erlendum gjaldmiðli og mörg þeirra fyrirtækja sem sjóðirnir fjárfesta í eru með stóran hluta sjóðsstreymis síns í erlendum gjaldmiðli. Verðgildi gjaldmiðils getur breyst í hlutfalli við aðra gjaldmiðla. Meðal þátta sem hafa áhrif á verðgildi gjaldmiðla eru framboð og eftirspurn eftir þeim, viðskiptajöfnuður, vaxtastig, fjárfestingarkostir og arðsvon til langs tíma sem og stjórnmálaþróun. Sveiflur í gengi gjaldmiðla geta því haft áhrif á ávöxtun sjóðanna og gengi hlutabréfa undirliggjandi fyrirtækja og þannig leitt til hækkunar eða lækkunar á gengi sjóða.
  • Frammistöðuáhætta er til staðar í hlutabréfasjóðum. Sjóðstjóri hefur val um það hvar hann fjárfestir innan ramma fjárfestingastefnu. Flestir hlutabréfsjóðir miða árangur sinn við tiltekna viðmiðunarvísitölu og er það markmið sjóðstjóra að ná betri ávöxtun en vísitalan gefur á hverjum tíma. Ávöxtunin getur ýmist verið betri eða verra en vísitalan og felur það í sér frammistöðuáhættu.
  • Áhætta tengd smæð markaðar eða eignatengsla útgefanda verðbréfa getur verið til staðar í hlutabréfasjóðum. Íslenskur verðbréfamarkaður er smár í sniðum og því fylgir að kaupendur og seljendur einstakra verðbréfa eru oft fáir. Af þeim sökum getur verðmyndun á markaði verið óvirkari en gerist á stærri mörkuðum. Einnig geta eignatengsl verið á milli útgefenda verðbréfa sem getur leitt til þess að greiðslufall einstakra útgefenda hafa víðtækari áhrif en annars myndi verða.
  • Skuldaraáhætta (greiðslufallsáhætta) er til staðar í hlutabréfasjóðum. Eignir hlutabréfasjóða geta tapast ef útgefendur verðbréfa sem sjóðurinn á verða gjaldþrota eða skuldari stendur að öðru leyti ekki við skuldbindingar sínar. Einnig getur skuldaraáhætta verið fólgin í því að fjármálastofnun sem sjóðurinn á innlán1 hjá verður gjaldþrota og innistæður eru ekki tryggðar að fullu.
  • Lausafjáráhætta er til staðar í skuldabréfasjóðum þar sem sú staða gæti komið upp að eign seljist ekki tímanlega á ásættanlegu verði ef þess er þörf, til dæmis ef miklar innlausnir verða í sjóði. Lausafjáráhætta er því sú áhætta að of lítið laust fé sé til í sjóði til að standa undir greiðsluskuldbindingum á hverjum tíma.
  • Uppgjörsáhætta er til staðar í hlutabréfasjóðum ef útgefandi/mótaðili greiðir ekki eða afhendir ekki eign á réttum tíma.
  • Vörsluáhætta er til staðar í hlutabréfsjóðum þar sem eignir í vörslu geta tapast vegna gjaldþrots, vanrækslu eða sviksamlegra athafna af hálfu vörsluaðila.

1. Hlutabréfasjóðir hafa heimildir til að geyma hluta af reiðufé sínu í innlánum.

Fjárfesting í blönduðum sjóðum

Blandaðir sjóðir eru sjóðir sem veita viðtöku fé til sameiginlegrar fjárfestingar. Blandaðir sjóðir fjárfesta samkvæmt fjárfestingarstefnu sem innihaldið getur m.a. ríkiskuldabréf, skuldabréf sveitarfélaga, banka og fyrirtækja. Einnig er oftast um að ræða fjárfestingar í hlutabréfum. Blandaðir sjóðir fjárfesta einnig í sjóðum sem fjárfesta í áðurnefndum eignaflokkum.

Virði sjóðanna á hverjum tíma ræðst einnig af verðbreytingum á bréfunum þegar þau ganga kaupum og sölum á markaði.

Viðskiptavinir sem eiga hlut í sjóði eiga hlutfallslega kröfu á þær eignir sem sjóðurinn á. Tilgangur sjóðanna er að ávaxta fé sjóðfélaga og dreifa áhættu með kaupum á fleiri en einum flokki fjármálagerninga.

Styrkur hvers sjóðs ræðst af undirliggjandi eignum hans, það er fjárhagslegum styrk útgefenda þeirra verðbréfa sem viðkomandi sjóður hefur fjárfest í og eftir atvikum þeim veðum sem einstakir útgefendur hafa lagt fram til tryggingar skuldum sínum. Staða og afdrif þeirra fjármálafyrirtækja sem reka sjóði hafa því ekki með beinum hætti áhrif á virði sjóðanna þar sem efnahagur þeirra er aðskilinn efnahag viðkomandi fjármálafyrirtækis.

Blandaðir sjóðir Landsbréfa eru verðbréfasjóðir eða fjárfestingarsjóðir sem starfa samkvæmt lögum nr. 128/2011, um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði, og lúta eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Þeir hafa hver um sig mismunandi fjárfestingarstefnu.

Fjárfesting í blönduðum sjóðum felur ætíð í sér einhverja áhættu. Fjárfesting í hlutdeildarskírteinum sjóða er þó að jafnaði öruggari en þegar keyptir eru einstakir fjármálagerningar, þar sem hver sjóður dreifir áhættu fjárfesta með kaupum í fleiri en einum flokki fjármálagerninga.

Hafa verður í huga að gengi sjóða getur bæði hækkað og lækkað og fjárfestar kunna að fá minna til baka en upphaflega var fjárfest fyrir. Nauðsynlegt er að fjárfestar kynni sér vel þá áhættu sem fólgin er í því að fjárfesta í blönduðum sjóðum og útboðslýsingar sjóðanna áður en ákvörðun er tekin um fjárfestingu. Hér að neðan er gerð grein fyrir helstu áhættuþáttum sem hafa þarf í huga áður en ákvörðun er tekin um fjárfestingu. Upptalningin er þó ekki tæmandi fyrir þá þætti sem geta haft áhrif á gengi blandaðra sjóða.

  • Markaðsáhætta fylgir öllum fjármálagerningum. Markaðsáhætta er sú áhætta sem ekki er hægt að eyða með dreifðu eignasafni. Undir markaðsáhættu falla til dæmis vaxtaáhætta og gengisáhætta.
  • Vaxtaáhætta felst í áhrifum breytinga á markaðsvöxtum á verðmyndun skuldabréfa. Hækki ávöxtunarkrafa á markaði leiðir það til lækkunar á verði skuldabréfa og öfugt. Ávöxtunarkrafa bréfa getur hækkað til dæmis við vaxtahækkanir Seðlabanka eða vegna mikils framboðs. Almennt eykst vaxtaáhætta eftir því sem meðallíftími skuldabréfa og skuldabréfasjóða í blönduðum sjóðum er lengri. Til þess að draga úr sveiflum má leitast við að spá fyrir um þróun vaxta. Þannig er hægt að lengja meðallíftíma sjóða/fjárfestinga þegar vaxtalækkun er líkleg en stytta þegar líkur eru á hækkun. Erfitt getur reynst að sjá fyrir um sveiflur í ávöxtunarkröfu skuldabréfa og því eðlilegt að sveiflur geti orðið í gengi blandaðra sjóða við miklar breytingar á ávöxtunarkröfu.
  • Gengisáhætta er áhætta sem felst í því að gengi verðbréfa, þar á meðal hlutabréfa, og gjaldmiðla getur sveiflast með ófyrirsjáanlegum hætti og haft þannig áhrif á ávöxtun í sjóðum.
  • Skuldaraáhætta (greiðsluáhætta) er til staðar í blönduðum sjóðum. Skuldabréf og eignir skuldabréfasjóða geta rýrnað ef skuldari stendur ekki við skuldbindingar sínar og greiðslufall verður á bréfunum. Einnig getur skuldaraáhætta verið fólgin í því að fjármálastofnun sem sjóðurinn á innlán hjá verður gjaldþrota.
  • Landsbundin áhætta er til staðar í blönduðum sjóðum. Hagkerfum einstakra landa kann að vera mismunandi háttað, til hins betra eða verra, hvað snertir atriði á borð við vöxt landsframleiðslu og verðbólgu. Landsbundin áhætta getur einnig skapast vegna óvissu um ytri aðstæður, til dæmis um það hvort reglusetning og skattar verði óbreytt til framtíðar. Jafnframt getur hún skapast vegna átaka, stjórnmáladeilna, hryðjuverka, styrjalda, náttúruhamfara, farsótta og annarra álíka aðstæðna.
  • Áhætta tengd smæð markaðar eða eignatengsla útgefenda verðbréfa. Íslenskur verðbréfamarkaður er smár í sniðum og því fylgir að kaupendur og seljendur einstakra verðbréfa eru oft fáir. Af þeim sökum getur verðmyndun á markaði verið óvirkari en gerist á stærri mörkuðum. Einnig geta eignatengsl verið á milli útgefenda verðbréfa sem getur leitt til þess að greiðslufall einstakra útgefenda hafa víðtækari áhrif en annars myndi verða.
  • Frammistöðuáhætta er til staðar í blönduðum sjóðum. Flestir sjóðir miða árangur sinn við tiltekna viðmiðunarvísitölu og er það markmið sjóðstjóra að ná betri ávöxtun en vísitalan gefur á hverjum tíma. Ávöxtunin getur ýmist verið betri eða verra en vísitalan og felur það í sér frammistöðuáhættu.
  • Lausafjáráhætta er til staðar í blönduðum sjóðum þar sem sú staða gæti komið upp að eign seljist ekki tímanlega á ásættanlegu verði ef þess er þörf, til dæmis ef miklar innlausnir verða í sjóði. Lausafjáráhætta er því sú áhætta að of lítið laust fé sé til í sjóði til að standa undir greiðsluskuldbindingum á hverjum tíma.
  • Uppgjörsáhætta er til staðar í blönduðum sjóðum ef útgefandi/mótaðili greiðir ekki eða afhendir ekki eignina á réttum tíma.
  • Vörsluáhætta er í blönduðum sjóðum þar sem eignir í vörslu geta tapast vegna gjaldþrots, vanrækslu eða sviksamlegra athafna af hálfu vörsluaðila.
  • Áhætta afleiðna er í blönduðum sjóðum Landsbréfa. Sjóðirnir hafa heimild til að eiga viðskipti með afleiður samkvæmt þeim skilyrðum sem sett eru fram í lögum nr. 128/2011, bæði vegna gengisvarna og til stöðutöku. Afleiður bera markaðsáhættu sem í sumum tilvikum getur verið meiri en sú áhætta sem tengist hefðbundinni fjárfestingu í verðbréfum. Mótaðilaáhætta afleiðuviðskipta felst í því að mótaðili afleiðusamninga efni ekki skuldbindingar sínar samkvæmt samningi afhendi t.d. ekki verðbréf eða standi með öðrum hætti ekki við samninginn á uppgjörsdegi.

Fjárfesting í kauphallarsjóðum

Kauphallarsjóður (e. Exchange Traded Fund, ETF) er sjóður um sameiginlega fjárfestingu sem skráður er  í kauphöll og þar fara viðskipti að mestu leyti fram. Frumútgáfa fer fram hjá útgefanda með skiptum á verðbréfum og  hlutdeildarskírteinum. 

Helstu áhættuþættir kauphallarsjóða sem fjárfesta í hlutabréfum

Kauphallarsjóðir Landsbréfa sem fjárfesta í hlutabréfum eru verðbréfasjóðir sem starfa samkvæmt lögum nr. 128/2011, um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði og lúta eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Sjóðirnir fylgja ákveðinni fjárfestingarstefnu og vísitölu (s.s. OMXI6ISKCAP-vísitölunni). 

Hlutabréfasjóður er sjóður sem veitir viðtöku fé til sameiginlegrar fjárfestingar í hlutabréfum einstakra fyrirtækja. Tilgangur sjóðsins er að ávaxta fé sjóðfélaga og dreifa áhættu með kaupum á fjármálagerningum útgefnum af mörgum aðilum. Fjárfestar geta keypt hlutdeildarskírteini sem staðfestingu á eignarhlut sínum í sjóðnum og átt þannig hlutfallslega kröfu á þau hlutabréf og aðrar eignir sem sjóðurinn á. Það má því segja að með kaupum í hlutabréfasjóði séu fjárfestar að kaupa hlut í mörgum félögum í gegnum sjóðinn. Hlutabréf eru í eðli sínu mjög áhættusöm fjárfesting og afkoma þeirra félaga sem sjóðurinn á hlutabréf í hefur bein áhrif á gengi sjóðsins. Sveiflur í gengi hlutabréfasjóða geta því verið töluverðar vegna verðbreytinga á þeim hlutabréfum sem sjóðurinn fjárfestir í og vegna sveiflna í gengi gjaldmiðla.

Hlutabréfasjóður fjárfestir fyrst og fremst í hlutabréfum á markaði samkvæmt fyrirfram kunngerðri fjárfestingarstefnu og fær greiddan af þeim arð eftir atvikum. Ávöxtun sjóðsins á hverjum tíma ræðst af arðgreiðslum og af verðbreytingum á eignum sjóðsins. Styrkur hvers sjóðs ræðst af undirliggjandi eignum hans, fjárhagslegum styrk útgefenda þeirra verðbréfa sem sjóðurinn hefur fjárfest í og fjölmörgum öðrum þáttum sem geta haft áhrif á verð þeirra.

Fjárfesting í hlutabréfasjóðum felur ætíð í sér áhættu. Fjárfesting í hlutdeildarskírteinum verðbréfasjóða er þó að jafnaði öruggari en þegar keyptir eru einstakir fjármálagerningar, þar sem hver sjóður dreifir áhættu fjárfesta með kaupum í fleiri en einum flokki fjármálagerninga. Staða og afdrif þeirra fjármálafyrirtækja sem reka sjóði hafa ekki bein áhrif á virði sjóðanna þar sem efnahagur þeirra er aðskilinn efnahag viðkomandi fjármálafyrirtækis.

Hafa verður í huga að gengi sjóða getur bæði hækkað og lækkað og fjárfestar kunna að fá minna til baka en upphaflega var fjárfest fyrir. Nauðsynlegt er að fjárfestar kynni sér vel þá áhættu sem fólgin er í því að fjárfesta í hlutabréfasjóðum og útboðslýsingar sjóða áður en ákvörðun er tekin um fjárfestingu. Hér að neðan er gerð grein fyrir helstu áhættuþáttum sem hafa þarf í huga áður en ákvörðun er tekin um fjárfestingu. Upptalningin er þó ekki tæmandi fyrir þá þætti sem geta haft áhrif á gengi hlutabréfasjóða.

  • Markaðsáhætta fylgir öllum fjármálagerningum. Markaðsáhætta er sú áhætta sem ekki er hægt að eyða með dreifðu eignasafni. Undir markaðsáhættu fellur til dæmis áhætta á verðbreytingum á hlutabréfum og gjaldmiðla-/gengisáhætta.
  • Gjaldmiðlaáhætta getur verið til staðar í hlutabréfasjóðum. Mörg þeirra fyrirtækja sem sjóðurinn fjárfestir í eru með stóran hluta sjóðsstreymis síns í erlendum gjaldmiðli. Verðgildi gjaldmiðils getur breyst í hlutfalli við aðra gjaldmiðla. Meðal þátta sem hafa áhrif á verðgildi gjaldmiðla eru framboð og eftirspurn eftir þeim, viðskiptajöfnuður, vaxtastig, fjárfestingarkostir og arðsvon til langs tíma sem og stjórnmálaþróun. Sveiflur í gengi gjaldmiðla geta því haft áhrif á ávöxtun sjóðsins og gengi hlutabréfa undirliggjandi fyrirtækja og þannig leitt til hækkunar eða lækkunar á gengi sjóða.
  • Áhætta tengd smæð markaðar eða eignatengsla útgefanda verðbréfa getur verið til staðar í hlutabréfasjóðum. Íslenskur verðbréfamarkaður er smár í sniðum og því fylgir að kaupendur og seljendur einstakra verðbréfa eru oft fáir. Af þeim sökum getur verðmyndun á markaði verið óvirkari en gerist á stærri mörkuðum. Einnig geta eignatengsl verið á milli útgefenda verðbréfa sem getur leitt til þess að greiðslufall einstakra útgefenda hafa víðtækari áhrif en annars myndi verða.
  • Skuldaraáhætta (greiðslufallsáhætta) er til staðar í hlutabréfasjóðum. Eignir hlutabréfasjóða geta tapast ef útgefendur verðbréfa sem sjóðurinn á verða gjaldþrota eða skuldari stendur að öðru leyti ekki við skuldbindingar sínar. 
  • Lausafjáráhætta er til staðar í hlutabréfasjóðum þar sem sú staða gæti komið upp að eign seljist ekki tímanlega á ásættanlegu verði ef þess er þörf, til dæmis ef miklar innlausnir verða í sjóði. Lausafjáráhætta er því sú áhætta að of lítið laust fé sé til í sjóði til að standa undir greiðsluskuldbindingum á hverjum tíma.
  • Uppgjörsáhætta er til staðar í hlutabréfasjóðum ef útgefandi/mótaðili greiðir ekki eða afhendir ekki eign á réttum tíma.
  • Vörsluáhætta er til staðar í hlutabréfsjóðum þar sem eignir í vörslu geta tapast vegna gjaldþrots, vanrækslu eða sviksamlegra athafna af hálfu vörsluaðila.

Helstu áhættuþættir kauphallarsjóða sem fjárfesta í skuldabréfum

Kauphallarsjóðir Landsbréfa sem fjárfesta í skuldabréfum eru verðbréfasjóðir sem starfa samkvæmt lögum nr. 128/2011, um verðbréfasjóði, fjárfestingarsjóði og fagfjárfestasjóði og lúta eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Sjóðirnir fylgja ákveðinni fjárfestingarstefnu og vísitölu (s.s. NOMXIREAL-vísitölunni) og fjárfesta aðallega í skuldabréfum útgefnum af aðilum sem fjármagna sig með útgáfu bréfanna. Þessir aðilar geta verið ríki, sveitarfélög og stofnanir. 

Sjóðirnir kaupa skuldabréf á markaði samkvæmt fyrirfram kunngerðri fjárfestingarstefnu og innheimta af þeim afborganir og vexti. Virði sjóðanna á hverjum tíma ræðst einnig af verðbreytingum á bréfunum þegar þau ganga kaupum og sölum á markaði. Viðskiptavinir sem eiga hlut í sjóði eiga hlutfallslega kröfu á þær eignir sem sjóðurinn á. Þeir eiga því óbeint kröfu á ríkið og fjölda sveitarfélaga og stofnana í gegnum sjóðinn. Tilgangur sjóðanna er að ávaxta fé sjóðfélaga og dreifa áhættu með kaupum á fleiri en einum flokki fjármálagerninga.

Styrkur hvers sjóðs ræðst af undirliggjandi eignum hans, það er fjárhagslegum styrk útgefenda þeirra verðbréfa sem viðkomandi sjóður hefur fjárfest í og eftir atvikum þeim veðum sem einstakir útgefendur hafa lagt fram til tryggingar skuldum sínum. Staða og afdrif þeirra fjármálafyrirtækja sem reka sjóði hafa því ekki með beinum hætti áhrif á virði sjóðanna þar sem efnahagur þeirra er aðskilinn efnahag viðkomandi fjármálafyrirtækis.

Meðallíftími kauphallarsjóðs sem fjárfestir í skuldabréfum er vegið meðaltal meðallíftíma undirliggjandi eigna sjóðsins. Meðallíftími skuldabréfs er mælikvarði á næmni verðs á skuldabréfi fyrir breytingum á markaðsvöxtum (ávöxtunarkröfu). Meðallíftíminn segir til um hversu lengi höfuðstóll skuldabréfs, ásamt vöxtum og verðbótum, er að meðaltali bundinn í fjárfestingunni. Því lengri sem meðallíftími er, því næmara er verð bréfsins fyrir vaxtabreytingum. Stuttur meðallíftími sjóðs þýðir þannig að gengi sjóðsins sveiflast frekar lítið við breytingar á ávöxtunarkröfu bréfa á markaði.
Ávöxtunarkrafa skuldabréfs er sú krafa sem kaupandi bréfsins gerir til ávöxtunar á fé sínu á ársgrundvelli. Ávöxtunarkrafan eru þeir vextir sem gera núvirt greiðsluflæði bréfsins jafnt verði þess. Þannig stýrir ávöxtunarkrafa fjárfesta verði bréfa á markaði.

Fjárfesting í kauphallarsjóðum sem fjárfesta í skuldabréfum felur ætíð í sér einhverja áhættu. Fjárfesting í hlutdeildarskírteinum kauphallarsjóða/verðbréfasjóða er þó að jafnaði öruggari en þegar keyptir eru einstakir fjármálagerningar, þar sem hver sjóður dreifir áhættu fjárfesta með kaupum í fleiri en einum flokki fjármálagerninga.

Hafa verður í huga að gengi sjóða getur bæði hækkað og lækkað og fjárfestar kunna að fá minna til baka en upphaflega var fjárfest fyrir. Nauðsynlegt er að fjárfestar kynni sér vel þá áhættu sem fólgin er í því að fjárfesta í kauphallarsjóðum sem fjárfesta í skuldabréfum og útboðslýsingar sjóðanna áður en ákvörðun er tekin um fjárfestingu. Hér að neðan er gerð grein fyrir helstu áhættuþáttum sem hafa þarf í huga áður en ákvörðun er tekin um fjárfestingu:

  • Markaðsáhætta fylgir öllum fjármálagerningum. Markaðsáhætta er sú áhætta sem ekki er hægt að eyða með dreifðu eignasafni. Undir markaðsáhættu falla til dæmis vaxtaáhætta og gengisáhætta.
  • Vaxtaáhætta felst í áhrifum breytinga á markaðsvöxtum á verðmyndun skuldabréfa. Hækki ávöxtunarkrafa á markaði leiðir það til lækkunar á verði skuldabréfa og öfugt. Ávöxtunarkrafa bréfa getur hækkað t.d. við vaxtahækkanir Seðlabanka eða vegna mikils framboðs. Almennt eykst vaxtaáhætta eftir því sem meðallíftími eigna í sjóðum sem fjárfesta í skuldabréfum er lengri. Til þess að draga úr sveiflum má leitast við að spá fyrir um þróun vaxta. Þannig er hægt að lengja meðallíftíma fjárfestinga þegar vaxtalækkun er líkleg en stytta þegar líkur eru á hækkun. Erfitt getur reynst að sjá fyrir um sveiflur í ávöxtunarkröfu skuldabréfa og því eðlilegt að sveiflur geti orðið í gengi kauphallarsjóða sem fjárfesta í skuldabréfum við miklar breytingar á ávöxtunarkröfu.
  • Gengisáhætta er áhætta sem felst í því að gengi verðbréfa og gjaldmiðla getur sveiflast með ófyrirsjáanlegum hætti og haft þannig áhrif á ávöxtun í sjóðum.
  • Skuldaraáhætta (greiðsluáhætta) er til staðar í kauphallarsjóðum sem fjárfesta í skuldabréfum. Eignir sjóða geta tapast ef skuldari stendur ekki við skuldbindingar sínar og greiðslufall verður á bréfunum. 
  • Áhætta tengd smæð markaðar eða eignatengsla útgefanda verðbréfa. Íslenskur verðbréfamarkaður er smár í sniðum og því fylgir að kaupendur og seljendur einstakra verðbréfa eru oft fáir. Af þeim sökum getur verðmyndun á markaði verið óvirkari en gerist á stærri mörkuðum. Einnig geta eignatengsl verið á milli útgefenda verðbréfa sem getur leitt til þess að greiðslufall einstakra útgefenda hafa víðtækari áhrif en annars myndi verða.
  • Lausafjáráhætta er til staðar í kauphallarsjóðum sem fjárfesta í skuldabréfum þar sem sú staða gæti komið upp að eign seljist ekki tímanlega á ásættanlegu verði ef þess er þörf, til dæmis ef miklar innlausnir verða í sjóði. Lausafjáráhætta er því sú áhætta að of lítið laust fé sé til í sjóði til að standa undir greiðsluskuldbindingum á hverjum tíma.
  • Uppgjörsáhætta er til staðar í kauphallarsjóðum sem fjárfesta í skuldabréfum ef útgefandi/mótaðili greiðir ekki eða afhendir ekki eignina á réttum tíma.
  • Vörsluáhætta er í kauphallarsjóðum sem fjárfesta í skuldabréfum þar sem eignir í vörslu geta tapast vegna gjaldþrots, vanrækslu eða sviksamlegra athafna af hálfu vörsluaðila.