Saga

Landsbankinn varð 120 ára 1. júlí 2006. Í tilefni afmælisins var opnaður glæsilegur söguvefur Landsbankans, þar sem fjallað er á myndrænan hátt um sögu bankans. Ennfremur var gefið út veglegt sögurit Landsbankinn 120 ára, brot úr sögu banka í ritstjórn Eggerts Þórs Bernharðssonar, sagnfræðings. Hér að neðan er stiklað á stóru í sögu bankans.

Landsbankinn þinn í meira en 120 ár

Fyrstu áratugirnir í 120 ára sögu Landsbankans frá stofnun hans 1. júlí 1886 einkennast af því að bankinn hafði úr litlum fjármunum að spila og var ekki ósvipaður sparisjóði. Eftir að bankinn endurheimti rétt til seðlaútgáfu á 3. áratugnum og varð þjóðbanki öðlaðist hann hins vegar traustan sess sem stærsti banki landsins. Seðlaútgáfan var skilin frá Landsbankanum 1961 með tilkomu sérstaks Seðlabanka en starf hans sem viðskiptabanki efldist og útibúanet bankans þéttist ört á næstu áratugum. Með vaxtafrelsinu 1986 fékk bankinn tækifæri til að efla starfsemi sína og tókst vel þrátt fyrir erfiðleika fyrst í stað. Landsbankinn var gerður að hlutafélagi 1997 og síðasti hlutur ríkisins í bankanum var seldur 2003.

Þann 7. október 2008, samfara versnandi ástandi á fjármálamarkaði, ákvað Fjármálaeftirlitið að taka yfir rekstur Landsbankans.

Bankanum var í kjölfarið skipt í tvennt. NBI hf., sem var alfarið í eigu íslenska ríkisins, var stofnaður utan um innlendar innstæður og meirihluta íslenskra eigna gamla bankans. Aðrar eignir og skuldir urðu eftir í Landsbanka Íslands hf., en skilanefnd skipuð af Fjármálaeftirlitinu tók við stjórn gamla bankans af þáverandi bankaráði.

Stofnefnahagsreikningur Landsbankans

Í desember 2009 var samið um uppgjör Landsbankans (NBI hf.) og Landsbanka Íslands hf. Það fólst í því að sá fyrrnefndi gaf út 247 milljarða króna skuldabréf í erlendum gjaldmiðlum til 10 ára til hins síðarnefnda, auk þess sem gert var ráð fyrir að gefin yrðu út hlutabréf til gamla bankans.

Með samkomulaginu var þannig gengið frá eignarhaldi Landsbankans. Hluthafarnir urðu nú tveir: Ríkissjóður Íslands eignaðist 81,333% og Landsskil ehf., dótturfélag Landsbanka Íslands hf., 18,667% útgefins hlutafjár, sem var 24 ma. kr. Erlend langtíma fjármögnun var jafnframt tryggð með útgáfu skuldabréfsins. Þetta var gríðarlega mikilvægur þáttur í rekstri bankans og ekki síður fyrir íslenskt atvinnulíf í heild sinni.

Á því rúma ári sem liðið var frá bankahruninu hafði Landsbankinn gengið í gegnum margháttaða endurskipulagningu. Áherslum í rekstri hafði verið breytt og bankinn brugðist við gjörbreyttum aðstæðum. Sett voru á á stofn dótturfélögin Vestia og Reginn til að takast á við endurskipulagningu fyrirtækja sem bankinn eignaðist að fullu eða stærstu leyti og dótturfélagið Horn tók yfir umsýslu og varðveislu hlutabréfa í eigu bankans. Þá á bankinn dótturfélagið Hömlur sem sér um meðferð þeirra fullnustueigna sem bankinn eignast. Önnur fyrirtæki sem heyra til samstæðunni eru m.a. Landsvaki og SP Fjármögnun.

Í kjölfar tilkomu stofnefnahagsreikningsins var nýtt bankaráð kjörið og tók þá m.a. fulltrúi kröfuhafa sæti í stjórninni.

Tólf áratugir í sögu Landsbankans

1886-1895: Bankarekstur í hjáverkum

Landsbanki Íslands tók til starfa 1. júlí árið 1886 er hann opnaði uppi í Bakarabrekku - sem síðan kallast Bankastræti. Landsbanka Íslands var ætlað að auka peningaviðskipti landsmanna og efla atvinnuvegina. Lárus E. Sveinbjörnsson, yfirdómari og framkvæmdastjóri, þjónaði bankanum í aukavinnu rétt eins og bókarinn og féhirðirinn. Á fyrsta starfsvori hlaut bankinn í vöggugjöf Sparisjóð Reykjavíkur með gögnum og gæðum.

Mikil peningaekla einkenndi upphafsárin og þörf fyrir lánsfé var mikil. Dreifbýlismenn tóku fljótt að kvarta yfir því að ekkert bólaði á útibúunum sem landsbankalögin lofuðu. Á sama hátt þótti Reykvíkingum klént að hafa bara opið tvisvar í viku en því var kippt í lag 1889. Höfuðstaðarbúar eignuðust þá sinn daglega banka. Tveimur árum síðar voru laun bankamanna hækkuð í samræmi við lengdan vinnutíma svo að eiginleg bankamannastétt varð til.

1896-1905: Bankinn eignast stórhýsi og útibú

Rétt fyrir aldamótin 1900 reisti Landsbankinn sér glæsihýsi á norðvesturhorni Austurstrætis og Pósthússtrætis og hafa höfuðstöðvarnar verið þar síðan. Landsbankahúsið þótti "fyllilega á borð við slíkar byggingar í stórborgum". Starfseminni óx smám saman fiskur um hrygg - ekki síst við stofnun veðdeildar er tók að lána gegn veði í öðrum fasteignum en jörðum. Upp úr aldamótum var móðurbankinn í Reykjavík orðinn nógu öflugur til að geta af sér fyrstu afkvæmin, lítinn Akureyrarbanka 1902 og útibúið á Ísafirði 1904. Í upphafi aldarinnar var nýr einkabanki, Íslandsbanki, í burðarliðnum og hann hafði lofað þremur útibúum um leið og hann tæki til starfa. Samkeppnin var því að hefjast á bankamarkaði.

Landsbankinn lánaði sem hann megnaði til þilskipaútgerðar en féð var af skornum skammti á þessum árum og fjárskortur útgerðarinnar því tilfinnanlegur. Eftir að Íslandsbanki kom til sögunnar árið 1904 naut hann - þótt einkabanki væri - einkaréttar á gulltryggðri seðlaútgáfu og veitti Landsbankanum holla samkeppni.

1906-1915: Vindar blása um Landsbankann

Landsbankinn hefur ósjaldan orðið að bitbeini stjórnmálanna enda undir þing og stjórn settur. Með nýjum valdhöfum á Íslandi árið 1909 blés illa í ból Tryggva Gunnarssonar, Landsbankastjóra og heimastjórnarmanns. Tryggvi hafði sem systursonur og skoðanabróðir staðið þétt að baki Hannesi Hafstein ráðherra, svo að eitt fyrsta verk Björns Jónssonar, arftaka hans, var að víkja Tryggva úr stóli - ásamt tveimur gæslustjórum Landsbankans. Í kjölfarið var Björn Kristjánsson, kaupmaður og heimastjórnarmaður, skipaður bankastjóri og nokkru síðar var talið rétt að leggja ábyrgð og vald Landsbankans á herðar tveggja stjórnenda svo að bankastjórarnir urðu eftir það tveir.

Vorið 1915 brann miðbær Reykjavíkur og var Landsbankinn eitt þeirra tólf húsa er eyddust í eldhafinu. Bækur bankans björguðust þó, verðmæt skjöl og peningar.

1916-1925: Bankinn á hrakhólum

Eftir brunann mikla 1915 komst Landsbankinn um tíma í húsaskjól handan götu í Pósthúsinu og Reykjavíkurapóteki þótt þar væri þröngt og óhentugt. Landsbankinn óx þó enn og opnaði útibú á Eskifirði og Selfossi árið 1918 en verðbólga og efnahagserfiðleikar stríðsáranna og mikið verðfall á útflutningsafurðum Íslendinga að henni lokinni settu þó svip á starfsemina fram til 1924. Þá tók bankinn að rétta úr kútnum og opnaði í nýju og enn glæsilegra húsi Guðjóns húsameistara Samúelssonar, prýddu veggmyndum Jón Stefánssonar og Jóhannesar Kjarvals.

1926-1935: Landsins stærsti banki

Haustið 1922 hafði Íslandsbanki misst einkarétt sinn til peningaútgáfu og eftir tveggja ára þóf var þessi eftirsótti réttur fenginn Landsbankanum. Skipuðust þá skjótt veður í lofti svo að Landsbankinn taldist stærsti banki landsins er árið 1927 gekk í garð. Stuttu síðar var hann formlega gerður að þjóðbanka Íslands og hin nýja seðlabankadeild sett við hlið sparisjóðsdeildar og veðdeildar. Þá var svo komið að bankaráð skipuðu fimm manns, fjórir kosnir af Alþingi og sá fimmti - sjálfur formaðurinn - skipaður af ráðherra. Bankinn opnaði sitt fyrsta útibú í Reykjavík árið 1931 og lagði sitt af mörkum til að halda atvinnulífi landsmanna gangandi eftir að heimskreppan teygði anga sína til Íslands.

1936-1945: Kreppa og stríð

Heimskreppan lék Íslendinga grátt en með síðari heimsstyrjöldinni ók hagur Landsbankans heldur betur að vænkast. Höfuðstöðvarnar í Austurstræti stækkuðu með nýrri viðbyggingu er tekin var í notkun sumarið 1940. Þau tímamót urðu nokkru síðar að opinber viðskipti hófust með verðbréf en rétt fyrir jólin 1942 var Kaupþing Landsbanka Íslands opnað. Þenslan var slík á stríðsárunum 1939-1944 að umsetning Aðalbankans í Reykjavík tífaldaðist - sem þakka má hagstæðum viðskiptakjörum Íslendinga við bandamenn.

1946-1955: Haftaárin

Eftir stríðið varð gjaldeyrisskorturinn svo tilfinnanlegur að rétt þótti að leggja margvísleg höft á verslun og viðskipti. Efnahagsvandræðin voru mikil, gengið var fellt en erfiðlega gekk að ráða bót á viðskiptahallanum. Húsnæðisskortur var áberandi, sett voru lög um húsnæðismálastjórn og veðlánadeild bankans var efld til að reyna að ráða bót á ástandinu.

Af ótta við minnkandi hagvöxt studdu stjórnvöld hvað þau gátu við atvinnuvegina - og sáu að síst mátti draga úr framleiðslu sjávarfangs. Í þessu augnamiði var stofnlánadeild sjávarútvegsins sett upp við Landsbankann. Hún var óspör á fé til útgerðarinnar enda tvöfaldaðist hlutur sjávarútvegs af útlánum næstu áratugi - óx úr 23% árið 1941 í 46% árið 1960. Speglaði þessi þróun stóraukinn hlut sjávarútvegs í framleiðslu landsmanna.

1956-1965: Þorskastríð og viðreisnarár

Árið 1957 taldist Landsbankinn það þróttmikill tvíhöfði að rétt væri að kljúfa hann niður í tvo íslenska fjármálarisa - seðlabanka og viðskiptabanka. Fjórum árum síðar var svo endanlega skorið á hin gömlu vensl við Landsbankann með stofnun sjálfstæðs Seðlabanka. Ráðsmennska gamla Landsbankans yfir verslun með gjaldeyri hvarf við þetta alfarið yfir til Seðlabanka sem varð eiginlegt yfirvald banka og sparisjóða í landinu.

Þrátt fyrir aðskilnaðinn efldist móðurbankinn á þessum árum. Austurbæjarútibú fékk nýtt stórhýsi við Laugaveg 77 og Vesturbæjarútibú var opnað í Háskólabíó við Hagatorg. Auk þess átti bankinn, er hér var komið sögu, útibú við Laugaveg 15 og Langholtsveg 43 og þjónaði því höfuðstaðarbúum í fjórum útibúum. Jafnframt var opnað útibú á Húsavík, hið fyrsta á landsbyggðinni síðan 1918.

1966-1975 Kreppa og uppbygging

Á síðari hluta 7. áratugar kreppti að í íslenskum fjármálum. Svo illa viðraði í heimi viðskiptanna, er síldin hvarf á árunum 1967-1968, að verð á útflutningsafurðum fór lækkandi. Stjórnvöld urðu því að fella gengið til að rétta kúrs þjóðarskútunnar, sem kom illa við hrekklausa sparifjáreigendur er kunnu ekki að spila á verðbólguna. Landsbankinn sigldi þó þöndum seglum sem fyrr og efldi þjónustu í dreifbýli og höfuðstað enn með útibúum. Jafnframt fleygði tækninni fram í bankakerfinu. Við upphaf 8. áratugarins tók útgerð landsmanna svo nýjan vaxtakipp með öflugri fjárfestingu í fiskiskipum og vinnslustöðvum, sem lesa má úr útlánasögu Landsbankans.

1976-1985: Ólgandi verðbólga enn

Á áttunda ártugnum missti sparnaður fótanna í gljúpri verðbólgunni. Klókir mötuðu krókinn á kostnað sparifjáreigenda með óverðtryggðum lánum banka og lífeyrissjóða. Lánin brunnu upp á verðbólgubálinu eða hlupu sem ull í þvottavél. Loks var tekið fyrir þetta ófremdarástand með verðtryggingu sparifjár og lánsfjár með svokölluðum "Ólafslögum" árið 1979. Bankarnir reru lífróður til að halda í sparifé landsmanna sem dregið höfðu út fé sitt er þeir sáu það skreppa saman í verðbólgunni. Ekki var síður þörf á að hamla gegn offjárfestingu og óarðbærum framkvæmdum sem þrifist höfðu í skjóli neikvæðra raunvaxta. Verðbólgan geisaði enn en skjaldborg verðtryggingar, er bankarnir reistu um starfsemi sína, dró úr skaða hennar. Gerð var gjaldmiðilsbreyting, ýmiskonar tæknibreytingar riðu yfir í bankakerfinu og þjónusta jókst á sviði fjármála.

1986-1995: Vaxtafrelsi og þjóðarsátt

Lög um viðskiptabanka og sparisjóði 1986 færðu innlánsstofnunum aukið sjálfstæði frá Seðlabankanum. Nú tóku þær sjálfar að ráða inn- og útlánsvöxtum sem og þjónustugjöldum. Frjáls samkeppni varð í sviphendingu staðreynd á sviði fjármála og Landsbankinn kallaði á nýja sérstöðu undir slagorðinu "banki allra landsmanna". Upp úr þessu urðu snögg umskipti í verðlagsmálum landsins sem sýndu sig best í kjölfar kjarasamninganna 1990 sem kenndir eru við þjóðarsátt. Upp úr því hjaðnaði landlæg verðbólgan svo hratt að á síðari hluta árs var hún orðin sem í nálægum löndum. Innlánsstofnanir tóku enda óbeinan þátt í kjarasamningum í byrjun árs með yfirlýsingu um hraðari lækkun nafnvaxta en ella hefði orðið. Tímar langþráðs stöðugleika voru að renna upp. Viðskiptahættir breyttust og urðu nútímalegri og rafræn viðskipti tóku að setja svip á bankastarfsemina.

1996-2008 Landsbanki Íslands hf.

Haustið 1997 hófst einkavæðing bankans er Landsbanki Íslands hf. var formlega stofnaður. Farið var varlega af stað með útboð hlutafjár en stóra skrefið stigið í árslok 2002 er 45,8% hlutur fór til Samson ehf. Þá kusu hluthafar bankaráð, skipað hluthöfum úr hópi einstaklinga, sem starfar undir forystu Björgólfs Guðmundssonar.

2008 til dagsins í dag