Sigurður Már Jónsson blaðamaður ræðir við Guðnýju Erlu Guðnadóttur, útibússtjóra Landsbankans á Hornafirði, um þjónustu útibúsins við fyrirtæki í ferðaþjónustu. Greinin birtist fyrst í Tímariti Landsbankans í mars 2013 sem tileinkað var umfjöllun um ferðaþjónustu.

Starfsfólk Landsbankans á Hornafirði þekkir af eigin raun hversu hraður vöxtur hefur verið í ferðaþjónustu. Guðný Erla Guðnadóttir útibússtjóri Landsbankans á Hornafirði segir að 25% af útlánum útibúsins séu til fyrirtækja í ferðaþjónustu.

„Á starfssvæði okkar vegur gistiþjónusta einna þyngst, en hún nær allt frá Skaftafelli að Breiðdalsvík,“ segir Guðný Erla. „Á síðustu árum hefur þó vægi afþreyingarþjónustu aukist töluvert.

Fyrirtæki til fyrirmyndar

Guðný segir fjölda af fyrirmyndar ferðaþjónustufyrirtækjum vera í viðskiptum við útibú Landsbankans á Hornafirði. Mikil uppbygging væri í greininni og mikið um framkvæmdir. „Ég get nefnt sem dæmi eitt fyrirtæki sem rekur hótel í Suðursveit, Hótel Smyrlabjörg. Það félag stóð í miklum framkvæmdum árið 2012 þegar gamli burstabærinn var tekinn í gegn.

Útbúin voru átta lúxus herbergi á efri hæðinni sem eiga það sameiginlegt að vera með stórkostlegt útsýni yfir jökul og sveit. Á neðri hæðinni var sett upp fullkomið veitingaeldhús og salur endurgerður, sem tekur allt að 250 manns í sæti. Mikið er um skemmtilegar uppákomur á Hótel Smyrlabjörgum, s.s. jólahlaðborð, villibráðarhlaðborð, kökuhlaðborð, kvöldverðarhlaðborð og hvers kyns veisluhöld.“

„Ég get einnig nefnt ferðaþjónustufyrirtækið Öræfaferðir, sem starfar eins og nafnið gefur til kynna í Öræfunum. Fyrirtækið býður upp á mjög skemmtilegar ferðir, bæði fyrir stóra sem smáa hópa. Ferðir á Ingólfshöfða hafa notið mikilla vinsælda. Ekið er út á Höfðann á dráttarvél með stóran heyvagn í eftirdragi þar sem ferðamenn standa og njóta umhverfisins í sannkallaðri ævintýraferð. Á Ingólfshöfða er mikið fuglalíf og vinsælt er meðal yngstu kynslóðarinnar að hlaupa niður sandöldurnar sem myndast hafa frá náttúrunnar hendi.

Öræfaferðir bjóða upp á ísklifur og gönguferðir. Ferðir upp á Hvannadalshnúk eru mjög vinsælar og hefur einn eigandi félagsins farið 270 sinnum á tindinn. Mikil aukning er í íshellaskoðun hjá félaginu og flykkjast erlendir ljósmyndarar til landsins til að taka myndir af þessu náttúruundri.“

Árstíðabundið tekjustreymi

Guðný segir fyrirtæki í ferðaþjónustu upp til hópa vera fyrirmyndarviðskiptavini. „Tekjustreymið er vissulega árstíðabundið og þess vegna eru fyrirgreiðsla og viðskiptalausnir í samræmi við það,“ segir hún. „Við erum með öflug fyrirtæki í viðskiptum úr öllum atvinnugreinum og þau hafa mismunandi þarfir. Sé þörf á útlánum gilda vitanlega sömu reglur fyrir fyrirtæki í uppvexti sem og önnur fyrirtæki. Ljóst þarf að vera að geta til að endurgreiða lánið sé til staðar, tryggingar séu viðunandi og að þeir sem að fyrirtækinu standa séu traustir aðilar.“

Mikil þekking til staðar

Guðný segir starfsfólk útibúsins hafa öðlast mikilvæga reynslu og þekkingu á undanförnum árum og sé meira en reiðubúið til að taka þátt af fullum krafti í vexti fyrirtækja í ferðaþjónustu. „Stefna bankans er að vera hreyfiafl og við teljum okkur geta hreyft við samfélaginu með því að taka þátt í fjárfestingum og vera fyrirtækjunum á svæðinu öflugur samherji í uppbyggingunni,“ segir hún að lokum.

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Hákon Gunnarsson stofnaði fyrirtækið Gekon árið 2009 sem hafði frumkvæði að klasasamstarfi innan jarðvarmageirans og nú nýverið hófst sambærileg starfsemi í ferðaþjónustunni. Sigurður Már Jónsson blaðamaður ræddi við Hákon.

Hákon segir klasasamstarf í ferðaþjónustu geta skilað íslenskum fyrirtækjum miklum ábata ef rétt er á málum haldið og reynslan af jarðvarmaverkefninu sýni að samvinna af þessum toga sé íslensku atvinnulífi mikilvæg.

Hákon segir að upphaf þess að hann hóf að vinna að stofnun klasa á Íslandi, megi rekja til samstarfs Gekon við hinn heimskunna prófessor Michael Porter en árið 2006 gerðu Porter og hans fólk í Harvard rannsókn á samkeppnishæfni Íslands. „Porter – sem er verkfræðingur að mennt – taldi að Ísland ætti mikla möguleika með því að virkja betur styrkleika sína á þeim sviðum atvinnulífsins þar sem Ísland hefði samkeppnisforskot og það var mjög hvetjandi,“ segir Hákon. 

„Porter benti á sjávarútveg og orkufrekan málmiðnað sem klasa í fremstu röð á sínu sviði í heiminum. Þá taldi hann að með virkri klasastjórnun innan annarra vaxandi atvinnugreina mætti ná miklum árangri. Upp úr þessu varð til samstarfið í jarðvarmanum sem hefur vaxið og dafnað og núna eru tæplega 50 aðilar sem sammæltust um stofnun sérstaks félags um rekstur samstarfsins í febrúar 2013. Það er því mikill áhugi á uppbyggingu klasasamstarfsins til framtíðar.“

Segðu aðeins frá upphafi klasasamstarfsins í ferðaþjónustu

„Já, það hófst 9. október 2012 þegar 37 aðilar sem starfa innan ferðaþjónustunnar undirrituðu samkomulag í Norræna húsinu um samstarf. Nokkrir af lykilaðilum í íslenskri ferðaþjónustu hafa horft til þess árangurs sem íslenski jarðvarmageirinn hefur náð í styrkingu sinnar atvinnugreinar með því að beita aðferðum klasastjórnunar. Það sem var ánægjulegt,“ segir Hákon, „var að forsvarsmenn úr ferðaþjónustunni höfðu frumkvæði að því að koma af stað klasasamstarfi í greininni. Þeir vildu ná betri árangri og töldu okkar aðferð réttu leiðina.“

Hvað felst í því samkomulagi sem undirritað hefur verið?

„Samningurinn felur í sér kortlagningu og greiningu á ferðaþjónustunni í anda klasafræðanna og í kjölfarið fer fram stefnumótun um hvaða skref eigi að taka næst. Samningstíminn er eitt ár og lýkur þessu ferli í lok september 2013. Greiningin er í grófum dráttum tvenns konar. Annars vegar verða haldnar þrettán vinnustofur um allt land og nokkrum er þegar lokið – og þær gengu mjög vel. Hins vegar verða tekin svokölluð djúpviðtöl við aðila og verða þau nokkrir tugir. Það verða þessar niðurstöður sem lagðar verða til grundvallar þeim verkefnum sem unnið verður að í framhaldinu og verður spennandi að sjá hvert það leiðir.

„Markmiðið með þessari vinnu er að styrkja innviði atvinnugreinarinnar á marga ólíka vegu. Vonandi verða til úr þessu afurðir eða þjónusta sem hægt er að þróa áfram til að skapa verðmæti og auka framleiðni. Það verður fjallað um menntun innan greinarinnar, ímyndarsköpun, hvernig samræðan við stjórnvöld er byggð upp, gagnaöflun og svo mætti áfram telja. Verkefnið lofar mjög góðu – og menn binda miklar vonir við að út úr þessari vinnu komi enn öflugri atvinnugrein en nú er.“

Hverjir eru það sem taka þátt í klasasamstarfi, eru þetta bara stórfyrirtæki eða geta allir verið með?

„Þetta eru fyrirtæki af öllum stærðum og gerðum. Við getum sagt að þau skiptist í þrjá meginflokka. Í fyrsta lagi eru það fyrirtæki í ferðaþjónustu á Íslandi sem spanna alla virðiskeðjuna, t.d. flugfélög, hótel, bílaleigur, ferðaskrifstofur, veitingastaðir og svo framvegis. Í öðru lagi eru opinberir aðilar og hagsmunasamtök sem telja sig hafa hag af samstarfi af þessu tagi. Í þriðja lagi eru það svo aðilar sem eru óbeinir hagsmunaaðilar að ferðaþjónustunni.

Hjá þeim heyrir ferðaþjónusta ekki undir kjarnastarfsemi en hinsvegar hafa þau öll mikla hagsmuni af því að þessi atvinnugrein blómstri. Þarna eru til dæmis tryggingafélög, kortafyrirtæki, olíufyrirtæki og bankar. Landsbankinn tilheyrir þessum hópi enda hefur bankinn aukið umsvif sín innan ferðaþjónustunnar verulega á undanförnum árum og það var gríðarlega mikilvægt fyrir okkur að fá bankann í lið með okkur, enda hafa starfsmenn hans mikla þekkingu og reynslu af því að fjármagna uppbyggingu ferðaþjónustu.“

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Sigurður Már Jónsson blaðamaður ræðir við Sigþór Jónsson, framkvæmdastjóra Landsbréfa, og Helga Júlíusson, sjóðstjóra hjá sama félagi, um nýjan framtakssjóð fyrir íslenska ferðaþjónustu. Greinin birtist fyrst í Tímariti Landsbankans sem að þessu sinni er tileinkað umfjöllun um ferðaþjónustu.

Allar spár gera ráð fyrir að vöxtur ferðaþjónustunnar verði áfram mikill og að vægi hennar muni aukast á næstu árum. Sigþór Jónsson framkvæmdastjóri og Helgi Júlíuson, sjóðstjóri hjá Landsbréfum, munu stýra nýjum framtakssjóði fyrir íslenska ferðaþjónustu. Megináhersla sjóðsins verður að fjárfesta í heilsársverkefnum sem efla ferðaþjónustuna árið um kring.

Til þessa hefur íslensk ferðaþjónusta einkennst af litlum og meðalstórum fyrirtækjum og lífeyrissjóðir og fagfjárfestar hafa haft takmarkaðan áhuga á að fjárfesta í greininni. Á því kann nú að verða breyting með nýjum framtakssjóði sem ætlað er að fjárfesta í og styðja við áhugaverð ný ferðaþjónustuverkefni hér á landi.

Sjóðurinn hefur fengið nafnið Landsbréf Icelandic Tourism Fund I (ITF I) og mun einbeita sér að fjárfestingum sem tengjast uppbyggingu íslenskrar ferðaþjónustu. Reiknað er með að ITF I taki þátt í 5 til 10 verkefnum en eins og heitið gefur til kynna mun verða framhald á þessum sjóði og nýr sjóður stofnaður gangi fjárfestingar ITF I vel.

Leggja áherslu á færri en stærri verkefni

Sigþór Jónsson, framkvæmdastjóri Landsbréfa, er sjóðstjóri ITF I ásamt Helga Júlíussyni. Að þeirra sögn verður megináhersla lögð á fjárfestingu í heilsársverkefnum sem ætlað er að stuðla að betri nýtingu á vannýttum innviðum ferðaþjónustunnar yfir vetrartímann. Ekki er miðað við að sjóðurinn sé endilega meirihlutaeigandi þeirra verkefna sem hann kemur að en þeir Sigþór og Helgi segja að áhersla verði lögð á að tryggja gott hluthafasamkomulag þar sem stefna félags og útgönguleiðir fjárfesta eru vel skilgreindar.

Hámarksstærð fjárfestingar mun nema 20% af áskriftarloforðum sjóðsins og áhersla verður lögð á færri en stærri verkefni. Að sögn Sigþórs og Helga verður nálgun þeirra hefðbundin fjárfestanálgun sem byggist einfaldlega á að meta hversu skynsamur fjárfestingarkosturinn er og hversu áhugavert verkefnið er með tilliti til arðsemi og áhættu. Um leið verða stofnendur verkefnisins metnir og aðrir hluthafar ef þeim er til að dreifa.

Verður að styrkja innviðina

„Að sjálfsögðu gengur þetta út á að skoða viðskiptamódelið nánar og um leið meta hvort það styrkir innviði íslenskrar ferðaþjónustu. Við metum hvort fyrirtækið er líklegt til að stækka með innri eða ytri vexti og hvernig framtíðarvöxtur verður fjármagnaður. Einnig er mikilvægt að sjá fyrir hvernig sjóðurinn kemst út úr fjárfestingunni og á hvaða tíma,” segir Sigþór en hann hefur starfað við greiningar og fjárfestingar í íslensku samfélagi frá árinu 2002.

Reynsla Helga í fyrirtækjarekstri mun koma sér vel í þeim fjárfestingum sem sjóðurinn tekur þátt í. Helgi hóf störf hjá Landsbréfum í febrúar eftir að hafa starfað í íslenskum fyrirtækjarekstri síðustu árin. Honum er ætlað að fylgja eftir þeim verkefnum sem ráðist verður í og vinna náið með stofnendum og stjórnendum fyrirtækjanna sem fjárfest er í. Að sögn Sigþórs og Helga er þess vænst að aðkoma þeirra að verkefnum styrki þau og færi meira fjárhagslegt aðhald auk þess sem mikil áhersla verður lögð á góða stjórnunarhætti og gagnsæi. „Við horfum til þess að sjóðurinn geti verið hreyfiafl sem eykur fagmennsku í greininni. Það dylst engum að það er meira fjármagn að sækja inn í ferðaþjónustuna og menntun í greininni að aukast.

Á sama tíma hefur framlegð og afkoma greinarinnar batnað. Greinin býður upp á mikinn vöxt og góða nýtingu fjármuna. Það gæti farið svo að fyrirtæki renni saman og stækki með sérhæfingu og þekkingu. Sjóðurinn mun taka þátt í þeirri þróun sem hreyfiafl,” að sögn Sigþórs. Hann benti ennfremur á að frekar lítið hefði verið fjárfest í nýsköpun og viðskiptahugmyndum á Íslandi á undanförnum árum. Sjóðnum væri ætlað að bæta þar úr brýnni þörf þegar kemur að ferðaþjónustu.

Aðkoma fjárfesta í gegnum fjárfestingaráð

Til að glöggva sig betur á aðferðafræði sjóðsins bentu Sigþór og Helgi á að sjóðstjórarnir þurfa báðir að telja fjárfestinguna fýsilega til að farið sé með hana lengra. Þegar svo er komið verður fjárfestingarkosturinn kynntur fyrir fimm manna fjárfestingaráði sjóðsins en Grímur Sæmundsen, forstjóri Bláa Lónsins hf. mun veita því forystu. Það er síðan fjárfestingaráð sem tekur ákvörðun um framhaldið en meirihluti ráðsins þarf að samþykkja frekari skoðun.

Ef verkefni fær staðfestingu fjárfestingaráðs er ráðist í áreiðanleikakönnun og samningagerð. Að því loknu er fullmótað verkefni lagt aftur fyrir stjórn til samþykktar. Þá fyrst er sjóðurinn tilbúinn að koma inn með fjármagn. Að sögn Sigþórs og Helga verður lögð mikil áhersla á eftirfylgni og upplýsingagjöf af hálfu sjóðsins og að sjálfsögðu sölu síðar.

ITF I hefur nú þegar hafið starfsemi sína hjá Landsbréfum og eru fjölmörg verkefni til skoðunar. Fjárfestingargeta sjóðsins í dag er hátt á annan milljarð en áætluð stærð sjóðsins er allt að 2,5 milljarðar króna þegar hann verður fjármagnaður að fullu. Miðað er við að fjárfestingartími sé til ársloka 2016 og líftími fjárfestinga er 3-7 ár. Líftími sjóðsins er til 2020 en að sögn Sigþórs og Helga er möguleiki á framlengingu ef hluthafar ákveða svo. „Hér er um meðfjárfestasjóð að ræða og í stærri verkefnum er stefnt að því að bjóða hluthöfum sjóðsins forgang að meðfjárfestingum. Sjóðurinn getur þó líka staðið einn að fjárfestingu.”

Aðgengi að fjármagni vantar

Að sögn Sigþórs og Helga hefur fjárfestingum í hefðbundnum hótelrekstri og vel mótaðri þjónustu eins og bílaleigu verið ágætlega sinnt af bankakerfinu og fjárfestum til þessa. Það sem vantað hefur er fjárfesting í afþreyingu og nýsköpun. „Okkar stefna er að fjárfesta í afþreyingarkostum fyrir ferðamenn en þar teljum við vera mikla möguleika,” segja Sigþór og Helgi.

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Sigurður Már Jónsson blaðamaður ræðir við Dr. Edward H. Huijbens, forstöðumann Rannsóknamiðstöðvar ferðamála um nýtingu ferðamannastaða á Íslandi. Greinin birtist fyrst í Tímariti Landsbankans í mars 2013 sem tileinkað var umfjöllun um ferðaþjónustu.

Til að geta sagt til um framvindu ferðaþjónustu hér á landi af einhverri skynsemi er nauðsynlegt að hafa yfir að ráða góðum upplýsingum og þó ekki síður kunnáttu til að rýna í þær. Dr. Edward H. Huijbens, forstöðumaður Rannsóknamiðstöðvar ferðamála, hefur rannsakað ferðaþjónustu á Íslandi og veitir okkur innsýn í þann heim.

„Ég held að við séum að fara inn í gríðarmikið vaxtarskeið og að gestum muni fjölga mjög ört á næstunni,“ segir Edward H. Huijbens. „Við sáum um 20% vöxt milli ára í fyrra og mikinn vöxt árin á undan. Ég held að þróunin verði hin sama á þessu ári og í fyrirsjáanlegustu framtíð munum við upplifa gífurlegt vaxtarskeið nema ófyrirséðir utanaðkomandi þættir breyti þróuninni.”

Edward segir að þessi mikli fyrirsjáanlegi vöxtur sé mikil áskorun fyrir okkur Íslendinga. Vissulega er ekki nýtt að ferðaþjónustan njóti meðbyrs en nú séu væntingarnar jafnvel meiri en nokkru sinni áður. Bæði upp úr 1970 og 1990 hafi ferðaþjónustan sprottið fram sem ákveðið lausnarorð og margir viljað bjarga sér með henni. Hugsanlega hefur það haldist í hendur við fall krónunnar í kjölfar þess að erfiðleikar hafa komið upp í efnahag landsins. Eftir 1990 hefur fjölgun ferðamanna verið mikil og að sumu leyti fyrirsjáanleg. Nú blasir við að árið 2015 eða 2016 náist það markmið sem lengi var orðað í ferðaþjónustu; að fá til landsins eina milljón ferðamanna á ári og nokkuð fyrr en spár hafa gert ráð fyrir til þessa. Lengst af hafa spár gengið út á að þessu markmiði verði náð 2020 en Edward segir augljóst að það verði talsvert fyrr.

Ólafur Ragnar Grímsson, forseti Íslands, var reyndar búinn að spá því að hingað kæmu tvær milljónir ferðamanna árið 2020 og Edward segist telja að það sé ekki fjarri lagi. „Ég er ekki frá því að hann hafi nokkuð til síns máls þó hann hafi líklega fylgt brjóstvitinu einu. Þetta verður mjög krefjandi fyrir okkur vegna þess að við sjáum að þó að aukningin dreifist tiltölulega jafnt yfir árið mun hún ekki breyta árstíðarsveiflunni umtalsvert Það smyrst m.ö.o. jafn mikið ofan á sumar sem vetur. Vissulega sjáum við mikla aukningu að vetri en á það ber að líta að tölurnar voru mjög lágar fyrir.”

Mikið álag á vinsælustu staðina

Þegar töluleg greining er gerð í ferðaþjónustu getur verið erfitt að fá nákvæman samanburð. Hann segir þó að slá megi því föstu að í gangi væri jákvæð þróun og ferðamenn dreifðust betur yfir árið. 

„Það breytir því ekki að þeir staðir sem eru undir miklu álagi yfir sumarið nú þegar – það eru þá þekktustu ferðamannastaðirnir á Suðurlandi – munu verða fyrir enn meira álagi. Það mun ekki breytast í bráð. Þar blasir vandinn við.” Edward bendir á að Umhverfisstofnun hafi þegar sett á válista þá staði sem liggja undir skemmdum og kalli á aðgerðir strax. Nauðsynlegt sé að gera ítarlegra mat um álag á ferðamannastöðum. Þolmarkarannsóknir hafi verið gerðar í upphafi aldarinnar á stöðum þar sem hnýtt var saman viðhorfi heimafólks, viðhorfum ferðamanna, mati á innviðum við mat á náttúrunni. Edward sagðist telja að þar hafi verið um að ræða áhugaverða aðferðafræði enda hafi verið reynt að leggja heildrænt mat á hvern áfangastað fyrir sig. „Þetta eru mikilvægar rannsóknir út frá þeim þáttum sem við verðum að vinna miklu meira með.”

Edward benti á að í dag væri staðan þannig að umsjónar- og eftirlitsaðilar væru yfirleitt að elta þróunina. Það væri ekki fyrr en staðurinn væri kominn í fulla notkun sem menn færu að huga að uppbyggingu hans.

Heildarhugsun vantar víða

Miklu nær væri að koma að skipulagningu í upphafi þegar ljóst væri að nýting og markaðsetning væri að hefjast. „Þetta er því miður ekki þannig í dag. Fólkið er komið fyrir löngu og við erum að vinna við að tjasla þessu saman eftirá.” Edward sagði að vissulega horfði margt til betri vegar í dag. Settur hefði verið upp Framkvæmdasjóður ferðamannastaða, leiðbeiningar væru ríkulegri um hönnun og uppbyggingu og alltaf fjölgaði sérhæfðu starfsfólki.

Í Noregi mætti sjá glæsileg dæmi um hvernig standa mætti að málum. Þar væri náttúrufegurð mögnuð upp með glæsilegri hönnun mannvirkja fyrir ferðamenn. Þetta sé lausnin; að hugsa allt sem eina heild.

Upplifun lykillinn

„Lykill að gæðum og þar af leiðandi arðsemi ferðaþjónustunnar liggur í upplifun ferðamannsins. Til að nýta sér hana þarf að fara saman skilningur á væntingum og reynslu gesta, fyrir, eftir og á meðan á ferð stendur. Þess vegna þurfum við að kynnast viðhorfum ferðamanna betur; vita hvaða væntingar þeir hafa og á hvaða forsendum þeir eru komnir hingað. Þetta tengist vitaskuld markaðssetningu landsins og hvaða forsendur eru hafðar þar til hliðsjónar.

Ég hef oft talað fyrir svokallaðri lífsstílsgreiningu sem gengur út á að finna hinn upplýsta ferðalang sem í sumum fræðum er kallaður hinn græni ferðalangur.” Edward dregur ekki dul á þá skoðun sína að það sé slíkur ferðalangur sem sé eftirsóknarverður. Einfaldlega vegna þess að hann sé hingað kominn vegna sérstöðu lands og þjóðar en átti sig um leið á hve viðkvæm náttúra landsins sé og að umgangast þarf heimafólk af virðingu fyrir siðum þess og venjum. Í sumum tilvikum megi sjá að þessir ferðamenn séu viðkvæmir fyrir breytingu sem miðist að því að taka við fleiri gestum. Því megi velta fyrir sér hvort það sé falin mótsögn í velgengni ferðamennsku sem byggir á óspilltri náttúru.

Því er ekki að leyna að margir hafa áhyggjur af óvenju hraðri fjölgun ferðamanna. Edward grípur boltann á lofti og segir að til sé leið til að sætta þessi sjónarmið. „Leiðin er skipulag. Við verðum að tvinna saman í landnýtingaráætlunum og skipulagi ferðamennsku um landið allt. Við verðum einnig að leitast við að skapa sátt um slíkt skipulag. Það er ljóst að til að hafa einhvern þjóðhagslegan ávinning af ferðaþjónustu þarf nokkurn fjölda til að þjóna og þetta þarf að fara í gegnum ákveðna vél. Við verðum að átta okkur á því að allt að helmingur þeirra tekna sem verða af ferðaþjónustu hér á landi fara í gegnum fyrirtækið Icelandair Group. Það er risinn í íslenskri ferðaþjónustu. Sömuleiðis kemur stór hluti teknanna í gegnum rekstur stóru hótelanna í Reykjavík.”

Edward bendir á að íslensk ferðaþjónustufyrirtæki hafi stækkað og það sé hlutverk stærri fyrirtækjanna að ná fram hagræði en geta samt sem áður afgreitt fjöldann. Hann nefnir Gullna hringinn hér sunnanlands og Mývatn-Dettifoss hringinn fyrir norðan. Með betra skipulagi eigi þeir að geta tekið við miklum fjölda ferðamanna en um leið missi upplifunin af náttúrunni auðvitað að hluta vægi sitt. Slík nýting geti hins vegar auðveldað verndun annarra staða.

Væntingar heimamanna

Edward bendir á að eitt þeirra atriða sem Rannsóknamiðstöð ferðamála sé að skoða tengist væntingum og viðhorfum heimamanna. Þeir séu spurðir að því hvar þess sjáist merki að þolmörkum sé náð og kannað hvenær sívaxandi fjöldi ferðamanna sé farinn að reyna á þolrif þeirra.

Edward bendir á að ferðaþjónustan geti fært gríðarlegan ávinning varðandi uppbyggingu innviða; allt samgöngukerfið nýtist betur. Þess njótum við nú þegar, t.d. með gríðarlegri fjölgun áfangastaða sem hægt er að fljúga til frá Íslandi.

Á sama hátt taka ferðamenn þátt í að halda við og byggja upp veitingastaði og annað er tilheyrir lífsgæðum nútímans. Sumt af þessu er aðeins mögulegt af því að þjónustuaðilar landsins hafa árlega úr 700.000 gestum umfram heimamenn að velja. „En vitaskuld þarf að huga að jafnvæginu. Það getur t.d. komið sá tímapunktur að við fáum ekki borð á veitingastað vegna allra ferðamannanna. Sættum við okkur við það?” Edward sagðist sjá þess nú þegar merki í að þolinmæði gagnvart útlendingum sé að minnka. Það geti verið erfitt að koma auga á rof í þjóðarsálinni þó við kunnum að greina það í náttúru landsins.

Edward segir að víða sé pottur brotinn er kemur að gagnaöflun og vöktun gesta sem hingað koma. Tölurnar sem allir byggja á sé brottfarartalning frá Keflavík. Hún er framkvæmd í öryggishliðinu þar sem allir fara í gegn og starfsmenn merkja við alla með erlend vegabréf sem fara frá landinu. Það blasir við að með þessu verður greining á tilefni og hvatanum sem að baki ferðalagi býr óljós. 

Á móti kemur að gerðar eru kannanir meðal erlendra ferðamanna en að sögn Edwards eru þær fyrst og fremst lýsandi. Nánari og ítarlegri upplýsingar vanti til þess að fá greinargóðan skilning á ferðalögum fólks hingað til lands. Þar má nefna þætti eins og væntingar, upplifun og eyðslu.

Fleiri hlið inn í landið

„Mikilvægt er að opna fleiri gáttir inn til landsins en nánast án undantekningar koma ferðamenn hingað í gegnum eitt hlið, Keflavík. Nú er kominn tími til að þetta dreifist á fleiri staði á landinu. Það er áhugavert að tengja brottfarir frá flugstöð Leifs Eiríkssonar við beint flug til Akureyrar sem opnar nýja möguleika. Sama má segja um Egilsstaði. Það er nauðsynlegt að slíkar gáttir opnist á fleiri stöðum. Við verðum að átta okkur á því að Ísland er jaðareyja og jaðarinn innan þess jaðars er auðvitað landsbyggðin. Allt eru þetta lítil samfélög og viðkvæm sem eiga erfitt með að taka við miklum fjölda“ segir Edward.

Vöxturinn í ferðaþjónustu hefur vakið væntingar margra sem ætla sér skerf af kökunni. „Það sem margir ætla að gera t.d. er að byggja hótel og maður heyrir af allt að 200% aukningu á rúmum í sumum sveitarfélögum. Það ætla allir að byggja hótel eða leigja hjá sér háaloftið. Ég veit ekki til þess að nokkur ferðist til nokkurs staðar til að vera á hóteli! Menn koma vegna einhvers og þá þarf að vera hægt að bjóða þeim uppá eitthvað og sýna þeim það sem er að sjá. Láta fólk upplifa og taka þá reynslu með sér. Þetta er sú vöruþróun sem þarf að verða.” Edward segir að það sé margt hæfileikafólk í greininni og í skólunum sem viti hvað þurfi að gera. Nauðsynlegt sé að tryggja að þeir sem hingað koma fái ekki aðeins þjónustu peninganna vegna heldur sé markmiðið að veita sanna upplifun.

Ekki aðeins náttúra

„Það þurfa ekki allir sem koma til Íslands að skoða náttúruna. Íslensk ferðaþjónusta getur snúist um annað. Þar má nefna heilsuferðamennsku og Iceland Airwaves. Við getum t.d. boðið fólki að koma hingað og slappa af rétt eins og menn gera á Mæjorka. Fólk getur dvalið hér í góðu yfirlæti og slappað af í kyrrð og myrkri.”

Edward segist þeirrar skoðunar að ferðaþjónusta á Íslandi vaxi nokkuð stjórnlaust þessi misserin. Framþróunin byggðist á því að Icelandair væri að ná gríðarlegum árangri með markaðssetningu og sama mætti að hluta til segja um Íslandsstofu. Þá skipti fall krónunnar verulegu máli og margt fleira. „Eyjafjallajökli tókst síðan að koma okkur rækilega á heimskortið og hafði gríðarlega mikið að segja,” sagði Edward. Aðspurður um áhrif markaðsátaks eins og Inspired by Iceland segir hann að áhrifin þurfi að kanna betur en mikilvægast væri að náttúra landsins hefði búið til sína kynningu sjálf.

Mikið vald hjá sveitarfélögunum

„Menn verða að átta sig á að það er enginn að stýra ferðamannastrauminum til Íslands. Á meðan Icelandair nýtur velgengni munu gestir halda áfram að koma. Nú er félagið búið að panta tólf nýjar vélar sem er að stórum hluta viðbót. Það segir okkur hvert stefnir. Í hvað munu þessir gestir sækjast? Jú, þeir vilja fara Gullna hringinn og heimsækja aðra vinsæla staði. Við verðum því að fara að bregðast við núna og skipuleggja okkur. Edward segir að nauðsynlegt sé að taka á þessu heildstætt, á landsvísu, m.a. með uppbyggingu innviða, í skipulagsmálum og hvert eigi að beina fjárfestingum.

Nauðsynlegt sé að átta sig á að sveitarfélög hafa mikið með þróunina að gera því skipulagsvaldið sé þeirra. Þar sé hins vegar við 75 ólík sveitarfélög að eiga sem mörg hver hafi miklar væntingar til ferðaþjónustu. Mikil barátta sé því framundan um skipulagningu á ferðamannastöðum,“ segir Edward.

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Grein þessi birtist fyrst í Tímariti Landsbankans í mars 2013 sem tileinkað var umfjöllun um ferðaþjónustu.

Það felst mikil áskorun í því að taka á móti auknum fjölda ferðamanna á Íslandi. Náttúra landsins er helsta aðdráttarafl erlendra ferðamanna, en yfir 80% þeirra nefna hana sem ástæðu Íslandsfarar.

Á sama tíma er náttúra okkar sérlega viðkvæm fyrir átroðningi og umferð. Þessi grundvallaratriði undirstrika mikilvægi þess að setja náttúruvernd í öndvegi á Íslandi, ekki eingöngu náttúrunnar sjálfrar vegna, heldur einnig vegna ferðaþjónustunnar í landinu.

Sérstaða íslenskrar náttúru

Á Íslandi er að finna stór óbyggð svæði og ein stærstu lítt snortnu víðerni í Evrópu. Jarðfræðilegur fjölbreytileiki er mikill og hér er að finna landslag sem er mótað af einstöku samspili elds og íss. Þá eigum við ennþá, ólíkt flestum Evrópuríkjum, stór ómiðluð vatnsföll þótt mikill þrýstingur hafi verið á að virkja mörg þeirra á undanförnum árum. Hérlendis er að finna stærstu fuglabjörg í N-Atlantshafi, stórar hraunbreiður með samfelldri þykkri mosaþekju og lífverur sem hafa aðlagast öfgakenndum eiginleikum íslenskrar náttúru, svo sem hitaþolnar örverur á stórbrotnum háhitasvæðum. Þá hefur fámennið, kyrrð óbyggðanna og ógnarkraftur náttúrunnar oft djúpstæð áhrif á fólk. Þetta eru fáein dæmi um sérkenni íslenskrar náttúru og hluti af því aðdráttarafli sem ferðaþjónustan byggir á. Taka verður ríkt tillit til þessa við alla stefnumótun í ferðamálum.

Slátrum ekki mjólkurkúnni – skipuleggjum vel

Stjórnvöld, ferðaþjónustuaðilar og ferðamenn verða að hjálpast að við að tryggja að rýra ekki gæði þeirrar auðlindar sem ferðaþjónustan byggir mest á, þ.e.a.s. náttúrunnar sjálfrar. Skipulagning ferðasvæða þarf að taka tillit til þess að svæði hafa mismikið þol gagnvart ágangi ferðamanna og að þarfir og óskir eru mjög mismunandi. Með skipulagi þarf þannig að ákveða hvar takmarka eigi umferð, til að mynda með kvótum, og hvar eigi að byggja upp svæði m.t.t. innviða og þjónustu og hvar ekki.

Nauðsynlegt er að löggjöfin veiti skýrt umboð yfirvalda til að grípa inn í ef hætta virðist stafa af ágangi ferðamanna, t.d. með tímabundnum lokunum eða takmörkunum á fjölda ferðamanna inn á ákveðin svæði. Þá er brýnt að kanna kosti og galla þess að taka upp gjaldtöku á ferðamannastöðum, en tekjur af henni gætu runnið til fræðslu, verndunar og viðhalds svæðanna. Afar mikilvægt er að stjórnun og stýring á ferðamannasvæðum taki mið af rannsóknum á náttúrufari, áhrifum ferðamanna á ástand lands og viðhorfum þeirra.

Ferðamálafræði er ung fræðigrein hérlendis og aðkallandi að styrkja hana. Samkvæmt svari iðnaðarráðherra við fyrirspurn á Alþingi árið 2009 kom fram að einungis 0,5% af sameiginlegu opinberu rannsóknafé atvinnuveganna komi í hlut ferðaþjónustunnar. Hún skilar nú næstum 20% af útflutningstekjum þjóðarinnar. Þetta skýtur því skökku við. Ferðaþjónustan byggir í grundvallaratriðum á einstæðri náttúru landsins og ímynd hennar hverfist um náttúruna. Við verðum að gæta þess að hlúa að þessari góðu mjólkurkú okkar.

Gerum miðhálendiðað þjóðgarði

Miðhálendi Íslands býður upp á möguleika til náttúruupplifunar sem óvíða finnst annars staðar. Landvernd og önnur náttúruverndarsamtök á Íslandi hafa lagt ríka áherslu á að svæðið verði friðlýst í heild sinni og stofnaður þjóðgarður án frekari uppbyggingar orkumannvirkja eða uppbyggðra vega. Skoðanakönnun frá því í október 2011 sýndi að 56% landsmanna voru hlynnt stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu og einungis 18% andvíg. Þjóðgarður yrði ekki aðeins mikið aðdráttarafl fyrir ferðamenn, heldur einnig öflugt stjórntæki sem hægt væri að beita til samhæfðrar skipulagningar í fjölbreyttri ferðaþjónustu á svæðinu og í jaðri þess.

Þjóðgarður með náttúruvernd að leiðarljósi er vænlegur til að tryggja vernd og viðgang þeirrar mikilvægu auðlindar sem ferðaþjónustan byggir á.

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita