Ég var í Barnaskóla Akureyrar, Brekkuskóla sem var stundum kallaður Barnaskóli Íslands í gríni. Þegar ég var tíu ára varð eins árs hlé á skólagöngu minni þar því þá tóku foreldrar mínir sig til og héldu til útlanda í framhaldsnám. Við systkinin fórum í fóstur: eitt í Mosfellssveit, þaðan var stutt til ömmu Láru í Reykjavík, og við hin fórum í sveit þar sem systkini mín voru í fóstri hjá afa og ömmu en ég á þarnæsta bæ hjá fjörgömlum frænda mínum sem bjó ásamt syni sínum og tengdadóttur.

Ég man vel eftir því að frá haustmánuðum og fram til áramóta var gott að vera þar. Öldungurinn, frændi minn, var gamall kennari og strax var tekin upp sú regla að ég las fyrir hann fögin mín þegar ég var ekki í skólanum en þá var ég í skóla annan hvern dag. Ég las líka fyrir hann úr dagblöðunum, Þjóðviljanum og Tímanum. Þessi gamli maður var geysilega góður lestrarkennari og það var gaman að lesa fyrir hann fram að jólum. Þá fór ég til systkina minna og afa og ömmu þar sem ég var um jólin. Þar var gott að vera þótt ég saknaði auðvitað pabba og mömmu.

Þegar jólin voru búin breyttist ýmislegt. Þá fór þessi gamli öldungur að misnota barnið. Ég var bara 10 ára, lítill krakkakroppur, pínulítil og mjó, skemmtilegt barn eins og önnur börn. Þessir atburðir breyttu lífi mínu alveg skelfilega þótt ég hafi ekki séð það þá. Ég man hvað mér fannst ég verða ljótt barn eftir þetta, vont barn og heimskt og það er ekki gott veganesti fyrir lítið barn. Í dag veit ég að ég var dæmigerð fyrir öll þessi börn. Þetta var veturinn 1965-66. Ég var bara tíu ára.

Fjörtíu árum seinna rata ég inn í Stígamót. Ég hafði svosem klórað í bakkann og gert eittthvað fyrir mig, eins og gengur, en aldrei neitt eins og það. Þegar ég fór í Stígamót varð vendipunktur í lífi mínu. Ég er að mörgu leyti ekki sama manneskjan og áður en ég fór. Að mörgu leyti finnst mér ég vera orðin sama manneskjan og ég var fram að tíu ára aldri. Ég finn svo margar tilfinningar sem ég man eftir frá því ég var yngri en tíu ára.

Þetta ástand stóð yfir meira og minna í marga mánuði. Um vorið fékk ég að fara til Reykjavíkur í heimsókn til ömmu. Ég fékk flensu og gat ekki farið strax aftur norður. Mér fannst það gott. Þegar leið að sumri fór ég aftur norður en þá var starfrækt sumardvalaheimili fyrir börn frá Reykjavík á bænum sem ég var á. Ég var með þeim börnum um sumarið þangað til pabbi og mamma komu heim í ágústlok. Þá sameinuðumst við systkinin aftur heima hjá pabba og mömmu. En ég var ekki sama barnið og áður.

Fljótlega eftir að við komum heim þá byrjaði mamma að spyrja mig af hverju ég væri hætt að hlæja, hvað væri orðið af mér. Auðvitað skilur barn ekki svona spurningu. Þetta var góð spurning en barnið getur ekki skilið hana, svarað henni, af því að það er lagt af stað á flótta inn í sig, ógurlegan flótta eins og það sé að sogast inn í svarthol. Ég gat ekki svarað.

Þá var ekki sama fræðslan og er núna. Núna getur fólk leitað til skólahjúkrunarfræðinga, dyrnar hjá Stígamótum eru opnar, heiðurssysturnar í Blátt áfram hafa gert ótrúlega mikið og margir hópar hafa verið settir á laggirnar út um allt land.

Ég hætti aldrei að finna til sorgarinnar þegar ég hugsa um þetta. Þetta er svo ofboðsleg sorg.

Hvað varð til þess að þú fórst í Stígamót?

Ég var að verða fimmtug og ég hugsaði um hvað ég vildi gera fyrir mig á þessum tímamótum; hvað ég vildi gera fyrir sjálfa mig eftir öll þessi ár. Þá kviknaði þessi hugmynd. Auðvitað tók smá tíma frá því ég fékk hugmyndina og þangað til ég hringdi og fékk viðtal. Í þessu viðtali grét ég í fyrsta sinn vegna þess sem hafði komið fyrir mig þegar ég var tíu ára gömul.

Eftir einstaklingsviðtöl fór ég í hóp með frábærum leiðbeinanda. Ég skynjaði strax að í þessu ferli réði ég ferðinni. Ég talaði um það sem ég var tilbúin að tala um á hverjum tíma. Virðingin er djúp og það er ekkert nema fallegt í þessu húsi. Þetta er stórkostlegt hús, fallegasta húsið í Reykjavík.

Það að misnota barn er svo hryllileg skilaboð. Við erum alltaf að gefa skilaboð og taka við skilaboðum. Börn eru viðkvæm. Þau eru ekki eitthvert grjót sem stendur allt af sér, svo sannarlega ekki. Það er óhjákvæmilegt að misnotkun skekkir sjálfsmyndina. Og með alla þá skekkju leggur barnið af stað út í lífið: það er komið í hjólför sem það veit ekki af, hjólför sem það kemst ekki upp úr hjálparlaust.

Enginn fer sorgar- og átakalaust í gegnum lífið. En í misnotkun felst ákveðin tegund af barnsmorði. Það er ekkert minna en það. Það er sérkennilegt að segja það en ég syrgi mig enn og maður verður að leyfa sér það. Þegar ég byrjaði í Stígamótum rann það upp fyrir mér hvað ég hafði saknað mín mikið. Svo lærir maður að vaxa upp frá þessari reynslu, ekki vaxa upp úr henni af því að þetta verður alltaf til staðar. Í dag get ég talað um þetta og það besta sem gerðist í Stígamótum var að þetta er ekki lengur leyndarmál í lífi mínu: þetta var mitt líf, mín sorg, mín átök en það var ekki lengur leyndarmál. Það var ekki lítill léttir því skömmin var svo hroðaleg.

Þetta er mitt mál. Ég hef ekkert að fela. Skömmin er búin. Hún hefur sett sitt mark á mig. Auðvitað skrýtnast allir sem mótast í skömm, blygðun, ljótleika, guð minn góður. Þetta mótar alla sjálfsmyndina og í stað þess að blómstra áfram sem yndislegt barn er það tekið af manni. Það er barnsmorð, sálarmorð. Við vitum að það er ljótt, við vitum að það er glæpur en samt vitum við hvernig dómstólar taka á slíkum glæpum.

Það sem við þurfum að einbeita okkur að í dag er að það er miklu meiri von í dag en áður. Stígamót, Blátt áfram og allir hóparnir úti um allt land geta hjálpað. Það er líf eftir misnotkun. En við verðum að nota tímann.

Þegar þú varst fjórtán ára, beiðstu eftir að einhver hjálpaði þér?

Mamma var enn á þessum tíma að spyrja mig hvað hefði orðið um alla gleðina því glaðværð mín var mjög mikil. Auðvitað hrökk ég alltaf undan þessum spurningum. Ég hugsaði ekki stöðugt um þetta heldur var skömmin undirliggjandi og í því felst skaðinn. Ég man hvað ég hugsaði mikið um að þetta væri mér að kenna. Skömminn breiddist yfir allt. Ég skammaðist mín fyrir allt í fari mínu. Allt. Brunnurinn sem er inni í okkur og persónan eru byrgð svo hroðalega.

Manstu eftir því þegar þú sagðir frá þessu í fyrsta sinn?

Nei. Ég man ekki eftir því en systir mín man eftir að ég hafi sagt henni frá þessu rétt fyrir tvítugt. Alveg er það dæmigert. Síðan talaði ég ekki um þetta í mörg ár. Ég hugsaði stundum um þetta en efaðist alltaf um að þetta hefði gerst; frændi minn hefði aldrei getað gert þetta eg ég vissi samt að þetta var svona. Það er svo dæmigert að véfengja frekar sjálfan sig en gerandann.

Næst þegar ég sagði frá þessu talaði ég um þetta við fyrrverandi manninn minn sem var frábært að tala við. Hann var góður hlustandi. En fjölskyldan er ekki meðferðaraðili en hún getur stutt mann og það gerði maðurinn minn fyrrverandi svo sannarlega.

Af hverju fórstu í leiklist?

Ég ætlaði alltaf að vera leikari. Næst á eftir leikaranum vildi ég verða fornleifafræðingur. Ég gat líka hugsað mér að vera fatahönnuður. Ég er alltaf að sauma. Ég held að reynsla mín hafi skemmt fyrir leikaranum Nönnu Ingibjörgu.

Þú hefir ekki náð að leita inn á við?

Það er búið að byrgja brunn barnsins með svo hroðalega þungum hlemmi. Ofan í þeim brunni er óskaplega margt dýrmætt, allur okkar auður. Þegar ég var krakki þótti ég mikil eftirherma. Ég var alltaf að leika þetta og hitt. Ég hafði alltaf gaman af því að fara í húsin í kring í hverfinu mínu í kringum Þórunnarstrætið og tala við foreldra vina minna alveg eins og vini mína. Það sem fólk nennti að hlusta á þennan krakka! Mér var svo eðlilegt að vera hrókur alls fagnaðar. Þetta man ég svo vel fram að tíu ára aldri. En ég var ekki svona þegar ég kom til baka. Skömmin er komin til að vera og  hún er lögð af stað í þessu litla barni, þessu tíu ára krýli. Það er ekkert skrýtið að maður sakni sín.

Ég held að ég hafi sagt mömmu þetta fyrst þegar ég var þrítug. Pabba mun seinna. Mér þótti sárt að þurfa að leggja þetta á þau. Þetta er mikið högg. En það er samt betra að  því leyti að maður er svo hræddur við að tala um svona ef maður hefur ekki sagt sínum nánustu neitt.

Hvernig tók mamma þín þessu?

Hún rifjaði þetta upp. Svo mundi hún eftir spurningunum sínum. Þá rifjaðist það upp fyrir mér líka. Aumingja mamma. Þetta er rosalegt.

Er með umræðu hægt að koma í veg fyrir skömmina sem leggst á börnin?

Já, það er ég viss um og þar koma systurnar í Blátt áfram öflugar inn. Þær fræða fólk um einkennin: hvernig getur maður séð að barn sé misnotað og þá gripið inn í. Allt starf þeirra miðar að því að stroka út skömmina. Því skemmri tími sem barn ber skömmina, því betra, áður en hún leggst yfir allt líf barnsins. Og þeim mun auðveldara verður það fyrir börnin að segja frá ef eitthvað kemur fyrir það.

Lífið heldur áfram

Við erfiðar aðstæður er mikilvægt að geta notið styrks þeirra sem af hugsjón og reynslu búa vel að þeim sem glíma við alvarlega sjúkdóma.

Leggðu góðu málefni lið