Vikan til föstudags 9. desember 2011 mótast af miklu óöryggi fjárfesta á alþjóðlegum markaði hlutabréfa. Eftir góða hækkun í fyrri viku eru viðskipti á markaði ofurseld flutningi frétta sem eru ýmist túlkaðar jákvætt eða neikvætt. Vaxtalækkun seðlabanka Evrópu í 1% úr 1,25% leiðir til stundarhækkunar á verði hlutabréfa í Evrópu. Hækkun snýst í lækkun fáeinum andartökum síðar er Mario Draghi seðlabankastjóri greinir frá því að horfur séu óvissar og meiri líkur á að þær breytist til hins lakara en á hinn veginn. Ekki séu fyrirhugðuð sérstök kaup á skuldabréfum af hálfu seðlabankans.
Mynd 1 sýnir heimsvísitölu Dow Jones á vikukorti með 40 vikna (200 daga) og 10 vikna (50 daga) meðaltölum. Sambærilegt kort af bandarískum vísitölum hlutabréfa sýna betri stöðu en í kauphöllum í Evrópu og Asíu er hún yfirleitt lakari. Í glugga ofan við kortið er ATR, Average True Range, sem mælir vikulega breytingu vísitölunnar, hér 11,8 punktar að jafnaði síðustu 14 vikur, og sýnir að óvissa á mælikvarða flökts er enn mikil á heimsmarkaði hlutabréfa og ekki minnkandi.
Mynd 1 Heimsvísitala Dow Jones lækkar um 0,42% í vikunni til föstudags 9. desember. Gildi hennar eru langt neðan við 200 daga línuna sem er niðurhallandi.
Ekkert er óvenjulegt við daufleg viðskipti næstu daga á eftir viku með 5 til 10% hækkun á heimsmarkaði hlutabréfa. Óvenjulegt er þó hve eftirspurn er hvik og hve ört fjárfestar sveiflast á milli vonleysis og fullvissu um að senn fari betri tíð í hönd.
Mynd 2 Klukkutímakort af DAX vísitölunni í Frankfurt síðustu tvær vikur. Eftir mikla hækkun miðvikudag 30. nóvember tekur við hjöðnun og miklar sveiflur.
Alþjóðlegir fjárfestar sveiflast á milli bjartsýni og bölsýni eins og strá í vindi
Góð leið til að glöggva sig á sveiflum á markaði hlutabréfa sem hafa verið óvenjulega örar síðustu mánuði er að reyna að greina áhættuviðhorf fjárfesta. Þegar bjartsýni ræður ríkjum er hækkun í gangi og þá hækka sóknargreinar mest – fyrirtæki sem talin eru bera mest úr býtum þegar vel gengur í þjóðarbúskapnum. Á mynd 3 eru hlutabréf lítilla fyrirtækja og lífstílsfyrirtækja fulltrúar sóknargreina auk vísitölu hrávöruverðs sem að jafnaði hækkar þegar fjárfestar eru í bjartsýnisgírnum. Þegar fjárfestar hrökkva í bölsýnisgír selja þeir hlutabréf og kaupa Bandaríkjadollara og bandarísk ríkisskuldabréf sem enn eru talin traustust allra verðbréfa á markaði.
Mynd 3 Bjartsýni og bölsýni á fjármálamarkaði. Rauðu örvar niður á eftir rauðum punktalínum sýna bölsýniskeið. Græna örin upp á eftir grænni punktalínu sýnir síðustu daga í nóvember og þá fyrstu í desember sem mótast af bjartsýni og áhættusækni fjárfesta.
Mynd 3 sýnir hækkun sóknargreina frá föstudeginum 25. nóvember í eina viku fram til mánudags 5. desember. Á myndinni hefur 49. vika til föstudags 9. desember verið merkt áhættufælni. Hugsanlega er of snemmt að slá því föstu þar sem breyting verðs í vikunni er ekki afgerandi. Myndin veitir þó innsýn í hugarheim fjárfesta og auðveldar aðeins að rýna í jafnvægi á milli framboðs og eftirspurnar á markaði hlutabréfa. Sóknargreinar gefa aðeins eftir í vikunni til föstudags 9. desember en hugsanlegt er að um sé að ræða smáhvíld eftir roku í vikunni á undan.
Hver er staðan? Heimsvísitalan lækkar um 0,42% en meira en 1% gagnvart S&P 500
Ekki er beint hægt að segja að vikan til föstudags 9. desember 2011 hafi verið tíðindasnauð á alþjóðlegum markaði hlutabréfa en breyting verðs er ekki mikil. Evrópski seðlabankinn lækkar vexti sína um 0,25% og fundarhöld leiðtoga Evrusambandsins standa nær látlaust alla vikuna. Breytingar verðs á hlutabréfum eru léttvægar í samanburði við fyrri viku ef Rússland er undanskilið. Þar lækka hlutabréf um nærri 9% - raunar eftir 10% hækkun í vikunni á undan – en ástæður eru raktar til óróa vegna skuldavanda Evruríkjanna. Fundahöldum leiðtoga Evrópuveldanna lýkur með samkomulagi um nánara samstarf í ríkisfjármálum. Bretar standa utan samkomulagsins og Þjóðverjar eru við stjórnvölinn en Frakkar ekki langt undan.
Eftir miklar breytingar í litakerfi Eignastýringar í vikunni til föstudags 2. desember eru engar litabreytingar til lokaverðs föstudags 9. desember. Áfram standa 17 rauð ljós af 33 á hlutabréfamarkaði – sem sagt um helmingur af heimsmarkaði hlutabréfa eins og hann er sýndur í töflu 1. Hlutabréf í Bandaríkjunum halda áfram að hækka hlutfallslega í samanburði við hlutabréf í Asíu og Evrópu. Engu að síður er staða bandarískra hlutabréfa ekki skýr. Mikil hækkun í vikunni til föstudags 2. desember kann að skýrast af því að fjárfestar hafi verið að loka skortstöðum sínum. S&P 500 og hlutabréf í fleiri vísitölum eru að berjast upp undir niðurhallandi 200 daga meðaltali sínu. Enn vantar eftirspurn og áhættugleði fjárfesta til að hlutabréf nái að brjótast upp í gegnum viðnám sem eru skammt fyrir ofan. Biðstaða er rétta lýsingin og líklega þarf bjart viðhorf af hálfu fjárfesta á markaði í Evrópu og Asíu til að hún leysist upp á við.
Tafla 1 Engar litabreytingar eru í vikunni til föstudags 9. desember. Áfram eru 17 vísitölur hlutabréfa af 33 á rauðu ljósi og 16 á gulu eða grænu.
Heimurinn er fullur af skuldum sem ekki fást greiddar
Við áföll á fjármálamarkaði árin 2007 til 2011 hafa skuldir í mörgum ríkjum veraldar vaxið upp í þær hæðir að þær munu ekki fást greiddar að fullu. Á það við um allt frá skuldum íbúðakaupenda vestan hafs eða austan eða í Asíu sem ekki reynast borgunarmenn fyrir lánum eftir efnahagsáföll af ýmsu tagi til opinberra skulda Grikkja. Haustið 2011 næst samkomulag á milli lánardrottna þeirra og leiðtoga Evruríkja um að helmingur skulda ríkissjóðs verði felldur niður gegn margháttuðum skilyrðum á hendur Grikkjum. Fjöldi fyrirtækja víða á Vesturlöndum hefur orðið gjaldþrota eða verið gefnar eftir skuldir til að unnt sé að halda starfseminni áfram. Sama á við um skuldir einstaklinga og heimila en í minna mæli.
Þá er eftir að nefna skuldir sem greiddar verða að fullu að nafnvirði en ekki að raunvirði þar sem verðbólga í mikilvægum ríkjum árið 2011 er orðin hærri en vextir af ríkisskuldabréfum þar. Sérstaklega má nefna Bandaríkin (verðbólga 3,5%) og Bretland (verðbólga yfir 5%) þar sem verðbólga er tekin til við að eta niður skuldir að raunvirði, að hluta vegna þess að seðlabankar landanna hafa vísvitandi aukið peningamagn í umferð verulega.
Mynd 4 Yfirlit um skuldir ríkissjóðs sem hlutfall af VLF ásamt fjárlagahalla sem hlutfall af VLF á árinu 2011 (áætlun). Yfirlitið birtist í dagbók Eignastýringar 21. nóvember sl. en hér hefur áætlun um fjárlagahalla ársins 2011 verið uppfærð.
Þær skuldir sem ekki verða greiddar leggjast þungt jafnt á lánardrottna sem tapa eignum sem greiðendur sem ekki verða samir vegna skilyrða sem þeim er gert að gangast undir vegna gjaldþrots eða takmarkana á viðskiptafrelsi. Þótt skuldir þær sem ekki eru greiddar séu verulegar er þó hinn hlutinn miklu stærri, skuldir þar sem greiðandi leggur hart að sér til að standa í skilum en verður að breyta verulega frá eðlilegu háttalagi vegna þess hve lánagreiðslur eru stór hluti ráðstöfunartekna. Dæmi um þetta eru allt frá heilum þjóðum (t.d. Grikkir, Írar, Íslendingar o.s.frv.) til fyrirtækja, heimila og sveitarfélaga. Í umræðunni síðustu vikur og mánuðu hafa málefni skuldugra ríkja á Evrusvæðinu verið í brennidepli og má draga þá ályktun að slíkan vanda sé naumast að finna utan þeirra landa.
Á mynd 4 sést að Bandaríkjamenn eru á meðal skuldugustu ríkja veraldar, hvort sem er hlutfallslega eða mælt í trilljónum dollara. Fjárlagahalli þar er meiri en annarra ríkja í töflunni á mynd 4 (halli Grikkja er svipaður en þjóðin smá). Í Bandaríkjunum eru skuldir ríkissjóðs nærri 100% af vergri landsframleiðslu (um 15 þúsund milljarðar) og fjárlagahalli er 9% af landsframleiðslu. Ekkert samkomulag er á milli þingflokka um leiðir til að lækka hallarekstur ríkissjóðs. Lögbundin lækkun ríkisútgjalda hefst í janúar 2013 nema stjórnmálamenn komi sér saman um annað en sú lækkun er léttvæg í heildarsamhengi.
Skuldir ríkissjóðs í Bandaríkjunum stefna í 115 til 120% af VLF árið 2015 til 2020 ef ekki koma til harkalegar breytingar
Mynd 5 Skuldir ríkissjóðs í Bandaríkjunum eru hóflegar til ársins 2009 en hafa stóraukist frá þeim tíma.
Gríðarlega skuldaaukningu ríkissjóðs Bandaríkjamanna frá árinu 2008 er að mestu að rekja til afleiðinga fjármálahrunsins með einum eða öðrum hætti. Þar hefur verið lagt kapp á að halda hjólum efnahagslífsins gangandi af hálfu ríkisstjórnar og seðlabanka. Hagvöxtur í Bandaríkjunum er nokkru betri en í Evrópu og hugsanlegt er að stefna stjórnvalda sé að eta skuldir og halla niður með aukinni verðbólgu og viðbótartekjum vegna hagvaxtar. Þeirri ætlan er stefnt í voða ef vextir á markaði hækka. Þeir eru rétt um 2% af tíu ára ríkisskuldabréfum og í sögulegu lágmarki.
Mynd 5 sýnir hvernig áætlað er að skuldir ríkissjóðs aukist með ógnvekjandi hætti í Bandaríkjunum ef ekki kemur til alvarlegs inngrips af hálfu stjórnvalda. Á mynd 6 er hallarekstur ríkissjóðs sýndur með áætlun eftir árið 2011. Borið saman við halla á ríkisrekstri margra þjóða í Evrópu er augljóst hve vandi Bandaríkjamanna er alvarlegur. Hverfandi líkur eru á því að dragi úr verðbólgu á næstu misserum en tólf mánaða hækkun í október 2011 er 3,5%. Ríkissjóður Bandaríkjamanna missti AAA lánshæfismat sitt í október 2011 og vextir margra Evrópuríkja annarra en Þjóðverja hafa hækkað á síðustu mánuðum.
Mynd 6 Halli á rekstri ríkissjóðs Bandaríkjamanna reiknaður (og áætlaður) eftir hækkun skulda á milli ára. Verg landsframleiðsla er 14.552 milljarðar USD árið 2010.
Skuldsetning bandarískra ríkissjóðsins hlutfallslega meiri en Evrulanda síðan árið 2009
Vikuritið The Economist hefur tekið saman viðamikinn samanburð á skuldum ríkissjóðs víðs vegar um heiminn (sjá The maths behind the madness, 9. nóvember 2011, The Economist online). Úrlausnarefni á þessu sviði á Grikklandi og Ítalíu hafa dregið fram í dagsljósið samhengið á milli vaxta á markaði og greiðslugetu þjóða eða skuldabyrði. Mikilvægustu stærðir hér eru nafnvextir af ríkisskuldum, verðbólga, hagvöxtur og afgangur (halli) á rekstri ríkissjóðs. Skuldir vaxa með hækkandi raunvöxtum (nafnvöxtum að frádreginni verðbólgu). Ef árlegur hagvöxtur er meiri en raunvextir af ríkisskuldum aukast skuldir ekki hlutfallslega. Loks er það jafnvægi í ríkisrekstri og augljóst að ekki er hægt að greiða niður skuldir nema tekjur séu umfram gjöld í rekstri ríkissjóðs.
Mynd 7 Áætlun The Economist sýnir hvernig skuldir ríkissjóðs Bandaríkjamanna fara fram úr skuldum Evruríkjanna í samanburði við VLF þegar á árinu 2010 eftir jafna stöðu 2009.
Í áætlun Alþjóðagjaldeyrissjóðsins fyrir árin 2011 til 2016 er reiknað með því að skuldir ríkissjóðs í Bandaríkjunum hækki úr 94% af landsframleiðslu árið 2010 í 129% árið 2020. Hér er reiknað með 2,6% árlegum hagvexti og 2,8% vöxtum af skuldum ríkissjóðs. Mynd 7 sýnir hve miklu lakari staða Bandaríkjamanna er en Evruþjóða, þrátt fyrir að allt annað megi skilja af fréttaflutningi síðustu mánuðina. Með því að bera saman tölur á mynd 7 og mynd 4 er ekki erfitt að skilja þetta.
Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita
