After the Music Stopped, eftir Alan S. Blinder (Penguin Press, 2013).

Alan S. Blinder er prófessor hjá Princeton háskólanum í Bandaríkjunum og hefur skrifað þessa stórmerkilegu bók. Hann hefur gegnt fjölda trúnaðarstarfa m.a. sem ráðgjafi hjá Clinton í forsetatíð hans og hefur gefið út fjölda bóka og skrifað greinar fyrir Wall Street Journal og komið reglulega fram í sjónvarpsþáttum svo sem CNBC, CNN, Bloomberg TV og víðar.

Þessi bók bætist við mikinn fjölda bóka sem skrifaðar hafa verið um fjármálakreppuna sem hófst árið 2007. Kostur þessara bókar, fyrir utan hvað hún er yfirgripsmikil, er að hún er skrifuð talsvert eftir upphaf fjármálakreppunnar og orsakir hennar, afleiðingar og úrlausnaratriði eru komin betur í ljós. Bækur sem hafa áður verið gefnar út fjölluðu ekki með sama hætti um orsakir fjármálakreppunnar, sem er sú mesta frá því í lok þriðja áratugar tuttugustu aldar.

Einn af kostum þessara bókar er að hún er ekki of tæknileg og oft eru gefnar skýringar á ákveðnum hugtökum eins og “derivatives”, “yield curves”,leverage and financial returns” og margar fleiri og þessar skýringar eru í ákveðnum ramma aðgreindar frá megin texta. Það er einnig skýring á þremur blaðsíðum á helstu skammstöfunum sem koma fyrir í bókinni enda ekki víst að allir viti hvað HAMP, TALF, UMP o.fl. er.

Það er ekki nauðsynlegt að hafa háskólamenntun til að skilja þennan texta. Bókin er samt afar yfirgripsmikil enda 476 blaðsíður að lengd. Í raun er þetta allt í senn kennslubók um mörg helstu hugtök fjármálafræðanna og síðan lýsing á mörgum helstu ástæðum fjármálahrunsins í bandaríkjunum. Svo sem:

• Hækkandi eignaverð einkum hækkun á fasteignaverði, svokölluð eignabóla.
• Of mikil skuldsetning fyrirtækja og einstaklinga.
• Skortur á reglum um fjármálamarkaðinn bæði hvað varðar lög sem markaðurinn náði ekki yfir og einnig hvað eftirlitsstofnanir brugðust.
• Fjármálastofnir brugðust með of mikilum lánum og alls konar afleiðum sem byggðu á háu mati eigna.
• Opinberar stofnanir brugðust hvað varðar upplýsingagjöf t.d. um tölfræði.
• Launakjör sem byggðu á hvatakerfi sem hvatti til óráðsíu, ofmati eigna og að lokum gjaldþrots banka og fyrirtækja án þess að stjórnendur töpuð nokkru.

Flest af þessu er kunnuglegt og gæti verið lýsing á ástandinu hér heima í tengslum við hrunið.

Hluti bókarinnar fjallar um það hvernig Bandaríkjamenn og alþjóða samfélagið komst hjá algjöru hruni fjármálamarkaða þótt enn sé ekki alveg útséð um það. Blinder lýsir einnig í lok bókarinnar eftirskjálftunum í Evrópu meðal annars í Grikklandi og einnig hvað þarf til að þetta endurtaki sig ekki eða eins og Mark Twain sagði: “History doesn´t repeat itself, but it does rhyme.” 

Það er fróðlegt að heyra sjónarmið Blinders og hvað hann leggur til að gert verði til að koma í veg fyrir að ástandið endurtaki sig og hver væri hlutur Seðlabanka Bandaríkjanna í því verkefni. Meðal þeirra sem gefa bók Blinder mjög góða umsögn á bókakápu eru; William J. Clinton fv. forseti Bandaríkjanna, Paul A. Volcker fv. formaður Seðlabanka Bandaríkjanna í tíð Carters og Ronald Reagan, Bob Woodward, blaðamaður á Washington Post og Mohamed A. El-Erian sem er forstjóri Pacific Investment Management Company, LLC, sem er einn stærsti fjárfestingasjóður í heimi með um 2 trilljónir Bandaríkjadala í eiganstýringu.

Clinton segir um bókina: “If you want to understand every aspect of our economic crisis – how we got into it, how we escaped a depression, why we havent’t fully recovered, and what we have to do now – red this book. It’s a masterpiece – simple, straightforward, and wise.” Hægt er að taka undir hvert orð sem Clinton segir.

Þrátt fyrir góðar ábendingar verður því miður ekki hægt að koma í veg fyrir að ástandið endurtaki sig. En sagan endurtekur sig aldrei nákvæmlega eins. Það kemur ný birtingarmynd og Blinder auðveldar okkur að átta sig á því hvernig hún gæti orðið “þegar músíkin byrjar aftur”. Þeir sem eru í forystu í stjórnmálum, þeir sem starfa í fjármálageiranum og reyndar allir sem hafa áhuga á orsökum, afleiðingum og úrlausnarefnum í kjölfar bankahrunsins, ættu að lesa þessa bók.

Þorkell Sigurlaugsson

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Charting a Growth Path for Iceland
eftir McKinsey Scandinavia

Lengi hefur verið talað um mikilvægi sóknaráætlunar fyrir Ísland. Þetta hugtak var mjög vinsælt eftir bankahrunið. Framtíðarnefndir hafa verið skipaðar og skýrslur skrifaðar, en minna hefur farið fyrir aðgerðum.  Skýrsla McKinsey & Company, sem kynnt var í október, markar tímamót og kemur á tíma þar sem við búum við efnahagslega og pólitíska óvissu og þegar flestir stjórnmálaflokkar og frambjóðendur kynna stefnumál sín.  Niðurstöður McKinsey ættu ekki að koma á óvart og árétta mikilvægi þess að stjórnvöld og atvinnulíf taki höndum saman um nýja atvinnu- og menntastefnu.

Skýrsla McKinsey, sem er um 100 blaðsíður að lengd, er afar gagnleg greining á íslensku efnahagslífi, hvaða áskoranir blasa við og hvaða hagvaxtartækifæri við Íslendingar höfum. Skýrslan er í 7 köflum og er allt í senn döpur staðfesting á því hvernig við höfum fallið niður lista efnuðustu landa heims, hvernig lífskjör hafa versnað og hversu fjölmörg tækifærin eru sem við höfum ef stjórnvöld, atvinnulíf og almenningur stæðu saman um nýtt hagvaxtarskeið og sókn til bættrar samkeppnisstöðu og lífskjara.

Bent er á það vandamál sem felst í viðvarandi viðskiptahalla við útlönd og - þrátt fyrir langan vinnudag fólks - slakri framleiðni á mörgum sviðum sem dregur okkur niður. Fjármálageirinn er enn of mannaflsfrekur og óhagkvæmur miðað við nágrannalönd okkar, enda ætti það ekki að koma á óvart með hliðsjón af því hvað hann þandist gífurlega út á árunum 2003-2008. Offjárfest hefur verið í verslunar- og atvinnuhúsnæði á meðan fjárfesting í eflingu útflutningsgreina, háskólamenntun á sviði atvinnulífsgreina og aukin skilvirkni hefur verið vanrækt. Það var fróðlegt að bera saman niðurstöður McKinsey og sjónarmið mín í bókinni “Ný framtíðarsýn” sem ég gaf út árið 2009. Þar fjallaði ég um tækifærin sem felast í eftirfarandi þáttum:

• Landið sjálft
• Menntun
• Ferðaþjónusta
• Hátækni og nýsköpun
• Almennur iðnaður
• Heilbrigðistengd atvinnustarfsemi
• Menning, listir og hönnun (skapandi greinar)
• Matvælaiðnaður til lands og sjávar (sjávarútvegur og landbúnaður)
• Orkumál

Í skýrslu McKinsey er komið inn á flest þessi atriði og ekki síst bent á mikilvægi menntunar og tilfærslu starfsfólks yfir í verðmætaskapandi atvinnustarfsemi.

Rekstur fyrirtækis og þjóðfélags er um margt ótrúlega líkur. Stjórn fyrirtækis og lykilstjórnendur, alveg eins og Alþingi, ríkisstjórn og atvinnulíf, þurfa að ná samstöðu í lykilmálum og vinna saman. Starfsfólk og almenningur þurfa líka að hafa svipaða sýn á framtíðina. Sóknaráætlun fyrir íslenskt samfélag þarf að byggja á að nýta verðmæti og styrk þjóðarinnar með áherslu á aukna framleiðni, nýsköpun og menntun, sem stuðlar að hagvexti og aukinni þekkingarstarfsemi. 

Eftir að hafa kynnst rekstri fjölmargra lítilla og stórra fyrirtækja undanfarna áratugi og mikilvægi háskólastarfs fagna ég aukinni umræðu og skilningi á mikilvægi samstöðu um nýja sóknaráætlun fyrir Ísland. Þar gegna háskólarnir og ekki síst Háskólinn í Reykjavík mikilvægu hlutverki á sviði tækni, viðskipta og laga. Um 40% útskrifaðra háskólamenntaðra í löndum OECD koma úr vísinda- og tæknigreinum, en þetta hlutfall er eingöngu 25% á Íslandi. Þetta vandamál hefur endurspeglast í skorti á háskólamenntuðum starfsmönnum á sviði greina sem geta aukið þjóðartekjur og útflutning og þá sérstaklega í skorti á tækni- og verkfræðimenntuðum starfsmönnum. Þótt ég sé ekki alveg hlutlaus vil ég benda á að Háskólinn í Reykjavík gegnir lykilhlutverki í háskólamenntun í greinum sem tengjast atvinnulífinu með beinum hætti og útskrifar um tvo þriðju þeirra sem ljúka háskólanámi í tæknigreinum.

Skýrsla McKinsey er hvatning til stjórnvalda og fyrirtækja, að vinna að eflingu menntunar hér á landi, sérstaklega á sviði vísinda, tækni og skapandi greina. Vonandi gera allir sér grein fyrir því að án öflugs vinnuafls verður ekki hagvöxtur eða viðunandi lífskjör hér á landi. Fjárfesting í tæknimenntun og öðrum lykilgreinum atvinnulífsins er bein fjárfesting í atvinnuuppbyggingu og hagvexti. Við getum ekki leyft okkur að vera eingöngu hálfdrættingar í fjárframlögum til háskólamenntunar í samanburði við Norðurlöndin.

Því miður virðist umræða um fjárlagafrumvarp ársins 2013 ekki ætla að leiða til þess að nægilega aukin áhersla verði lögð á að fjárfesta í menntun og styðja við þá stefnumörkun til atvinnuuppbyggingar sem við ættum að vera sammála um. Meira er lagt upp úr fjárlögum sem eru líkleg til afla atkvæða í stað þess að fjárfesta í auknum útflutningstekjum og arðbærum hagvexti. Það er mín sannfæring að við sókn til hagvaxtar og bættra lífskjara skipti menntun þjóðarinnar, ekki síst háskólamenntun miklu máli. 

Skýrsla McKinsey er mjög gott innlegg í stefnumótunarferli fyrir Ísland og við að búa til nýja framtíðarsýn. En skýrslan er eingöngu eitt skref í þessa átt. Nú vantar formlega stefnu stjórnvalda og atvinnulífs og framkvæmdaáætlun og aðgerðir til að hrinda þessu í framkvæmd. Líklega þarf að bíða nýrrar ríkisstjórnar eftir einhverjum aðgerðum á þessu sviði, en atvinnulífið og félagasamtök atvinnulífsins þurfa að halda vel á málum þangað til.  Ríkisstjórnarskipti hafa ekki alltaf snúist um það sem er best og skynsamlegast fyrir samkeppnishæfni Íslands og lífskjör í landinu. Það þarf því að fylgja skýrslu McKinsey vel eftir og tryggja það að allir stjórnmálaflokkar í landinu og atvinnulífið nýti vel þær niðurstöður sem McKinsey komst að og flestir virðast vera sammála um.

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Við stöndum á tímamótum eftir Magnús Orra Schram.

Það er ekki oft sem stjórnmálamenn, hvað þá þingmenn, skrifa bækur um sín stefnumál og viðhorf til framtíðarþróunar og tækifæra sem við Íslendingar höfum, m.a. í atvinnumálum. Bók Magnúsar Orra Schram, þingmanns Samfylkingarinnar er því visst tímamótaverk þar sem við stöndum á krossgötum í mörgum skilningi; efnahagslega, pólitískt og samfélagslega meðal annars hvað varðar tengsl okkar og samskipti við aðrar þjóðir.

Bókin skiptist upp í liðlega 20 stutta kafla þar sem höfundur lýsir viðhorfum sínum og margra jafnaðarmanna til fjölmargra þjóðfélagsmála. Ber þar hæst umfjöllun um hagkerfið, auðlindir þjóðarinnar, umhverfismál, atvinnutækifæri, einstaka atvinnugreinar og Evrópusambandið.

Textinn er læsilegur og aðgengilegur og enginn efast um skoðanir Magnúsar eftir lestur bókarinnar. Skoðanir og framtíðarsýn Magnúsar í mörgum málum ná langt út fyrir raðir kjósenda Samfylkingarinnar. Skoðanir hans fara aftur á móti alls ekki alltaf saman við skoðanir og aðgerðir núverandi ríkisstjórnar, sem Samfylkingin er leiðandi aðili að. Það hefði því að mínu mati aukið vægi og styrkt bókina að blanda minna saman skoðunum og stefnu Magnúsar og svo aðgerðum eða aðgerðarleysi núverandi stjórnvalda.

Í bókinni er stundum dregin upp of jákvæð mynd af efnahagsmálum þjóðarinnar, ekki síst í ljósi umræðu síðustu daga og vikna um mikla greiðslubyrði þjóðarinnar af erlendum lánum, takmarkaðan hagvöxt, litla fjárfestingu og mikinn niðurskurð til velferðarmála, bæði heilbrigðis- og menntastofnana, einkum á háskólastigi. Sem dæmi má nefna að á bls. 18 segir: „Enginn ræðir lengur mögulegt greiðslufall landsins”. Ég get ekki tekið undir þetta. Sífellt fleiri tala um að grípa þurfi til „Neyðarlaga 2 gegn gjaldeyrisútstreymi” í tengslum við gjaldeyrishöft, sem framhaldsaðgerð ríkisstjórnar Geir H. Haarde, þar sem Samfylkingin var meðstjórnarflokkur.

Magnús bendir réttilega á mikilvægi fjórðu stoðarinnar í útflutningsdrifnu þjóðfélagi, en á bls 39 talar hann um að svo virðist sem jafnaðarmenn séu eini flokkurinn sem getur, þorir og sýnir hugrekki til að veðja á fjórðu stoðina í útflutningsdrifnu atvinnulífi. Þetta er auðvitað ekki rétt, margir aðrir flokkar hafa tekið undir þetta og líklega ekki mikill ágreiningur um þetta almennt. Magnúsi er réttilega mjög umhugað um tengingu okkar við önnur lönd, enda segir á bls. 42: „Öflugar tengingar við önnur lönd gegna m.a. lykilhlutverki hjá fyrirtækjum í upplýsingatækni og tengdum greinum”. Ég held að þetta sé of þröng nálgun, þetta á nánast við um allar atvinnugreinar hvort sem um er að ræða sjávarútveg, ferðaþjónustuna eða landbúnað sem svo sannarlega þyrfti meiri tengingu við önnur lönd í stað þess að einangrast á Íslandi.

Öðru hvoru kemur upp í bókinni þakklæti til núverandi ríkisstjórnar og hún á auðvitað þakkir skyldar fyrir nokkur góð verkefni, en það er ofsögum sagt á bls. 46 þar sem segir:„Það má þakka markvissri stjórn ríkisfjármála núverandi ríkisstjórnar. Aðrir mælikvaðar t.d. stjórnsýslan, dómskerfið, innviðir samfélagsins, menntun og heilbrigðismál, sýna sterka stöðu Íslands.” Hér má setja stórt spurningamerki a.m.k. við stjórnsýsluna, sem ég held að hafi sjaldan verið vanmáttugri. Mennta- og heilbrigðismál eiga einnig undir högg að sækja og Ísland er að dragast aftur úr þeim þjóðum sem við viljum bera okkar saman við. Það er heldur ekki minnst á vandamálin í kringum bankakerfið, erlendu kröfuhafana, ofurlaun skilanefnda og hvernig verið er að grafa undan milllistéttinni í landinu og mörgum smærri og meðalstórum fyrirtækjum.

Mjög jákvæð og skýr lýsing er hjá Magnúsi Orra hvað varðar nýsköpunarstarf, virði ímyndar og fleira þar sem góð dæmi eru tekin um árangursrík sprotafyrirtæki eða fyrirtæki sem eru komin upp af sprotastiginu. Sjálfur þekkir hann vel til þessa málaflokks og atvinnurekstrar almennt. Magnús nefnir það að oft taki 5-10 ár að sprotafyrirtæki fari að skila hagnaði svo um munar, en ég held að oftar en ekki séu þetta 10-15 ár. Það er líklega svo um flest þau fyrirtæki sem við þekkjum svo sem Marel, Össur, Marorku, Bláa Lónið, lyfjafyrirtæki o.fl. Sjálfur þekki ég vel til sögu Marel og Össur, en ég var í stjórn þeirra félaga í nokkurn tíma m.a. þegar þau voru að komast á það stig að geta skilað hagnaði. Fjárfestar og lánastofnanir þurfa að gera sér grein fyrir þessu. Ekki síst verða frumkvöðlarnir sjálfir að sýna þessu skilning og hafa þolinmæði jafnvel í meira en 5-10 ár.

Stór hluti þjóðarinnar innan allra stjórnmálaflokka er sammála Magnúsi varðandi gengismál, gjaldmiðlamál og það sem tengist eignaupptöku hjá almenningi vegna verðtryggingar og gengisfalls íslensku krónunnar. Þetta tengist svo aftur hinni viðkvæmu og pólitísku spurningu um aðildarumsókn okkar að Evrópusambandinu og upptöku á annari mynt þar sem evran er líklegasti valkosturinn, þótt ekki verði skipt um mynt á næstu árum. Þar segir Magnús: „Sömuleiðis hef ég lýst mig andvígan þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort viðræðum eigi að halda áfram [um Evrópusambandsaðild] eða ekki. Slík þjóðaratkvæðagreiðsla yrði ekki rekin á grundvelli upplýsinga eða þekkingar, heldur myndi hún einkennast af yfirboðum og tröllasögum. Stjórnmálamenn eiga að hafa dug í sér að ljúka ferlinu, frekar en að vísa málinu til þjóðarinnar og krefja hana um ákvörðun sem hún hefur engar forsendur til að taka”. Margir velta því líka fyrir sér hvers vegna stjórnvöld ákváðu ekki að halda áfram vinnu við breytingar á stjórnarskránni í stað þess að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu um breytingar sem ekki voru skýrar. Af hverju höfðu þingmenn ekki dug í sér að vinna heimavinnuna betur áður en farið var í kosningar? Skoðanakönnun meðal almennings um stjórnarskrárbreytingar síðustu helgi, og breytingar á stjórnarskránni almennt, munu ekki bæta lífskjör í landinu, munu ekki losa okkur við snjóhengjuna og munu ekki bæta á neinn hátt atvinnurekstur í landinu. Vonandi líða brýn mál ekki fyrir það að allur tíminn fari í umræður um nýja stjórnarskrá á þessu þingi.

Bók Magnúsar er mjög þarft og gott innlegg í umræðuna og ég tek undir orð Magnúsar í lokaorðum bókarinnar þegar hann segir: „Ég held nefnilega að við stöndum á tímamótum á Íslandi og miklu skiptir að taka réttar ákvarðanir um næstu skref.” Vonandi á Magnúsi eftir að ganga vel með að fá á dagskrá þau fjölmörgu mál sem hann nefnir í bókinni. Núverandi ríkisstjórn, hefur því miður fyrst og fremst verið í rústabjörgun, eins og Magnús kallar það. Hann telur mikilvægt að flokkur jafnaðarmanna færist aftur til hægri inn á miðjuna og höfði þannig til kjósenda sem vilja meira jafnvægi milli öflugs atvinnulífs og velferðarkerfis. Þar á Magnús örugglega eftir að hafa hlutverk og verk að vinna.

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

23 atriði um kapítalisma ... eftir Ha-Joon Chang.

Ha-Joon Chang sem er stjórnmála- og þróunarhagfræðingur hjá Cambridge háskóla hefur unnið á margan hátt skemmtilegt verkefni með ritun þessarar bókar.  Það var áreiðanlega krefjandi, en vel unnið verk hjá Ólöfu að þýða bókina á íslensku.   

Í 23 köflum bókarinnar er fjallað um nokkur viðfangsefni á sviði efnahagsmála og stjórnmálakenninga þar sem kapítalismi og kommúnismi hafa oft verið andstæðurnar. Bókin er skrifuð á mannamáli frekar en á torskyldum fræðilegum grunni og fjölmargar dæmisögur um einstaklinga, fyrirtæki og samfélög gera bókina aðgengilega og skemmtilega aflestrar. En það er ekki mikil hagfræði í bókinni og á henni er vissulega vinstri slagsíða. Málefnið líður að einhverju leyti fyrir það að vera yfirborðskennt og jafnvel áróðurskennt á köflum og einstök dæmi eiga að leiða lesandann í allan sannleikann. Þeir sem aðhyllast frjálsræði í viðskiptum og hægri stefnu í stjórnmálum eru áreiðanlega ósammála mörgu í bókinni.  En dæmin sýna okkur fram á að það er ekki til einhver ein leið eða ein stefna sem leysir öll efnahagsvandamál heimsins. Það þarf að horfa til margra sjónarmiða og aðstæður eru mismunandi bæði eftir löndum, atvinnugreinum og þjóðfélagsformi.

Hver kafli byrjar á fullyrðingu sem oft er sögð um ýmis mál eins og:  Frjáls markaður skilar alltaf bestum árangri. Fyrirtæki á bara að reka með fjárhaglega hagsmuni eigenda í huga. Fjölgun ríkra leiðir óhjákvæmilega til þess að kjör þeirra lægst launuðu batni. Það sem er gott fyrir General Motors er gott fyrir Bandaríkin. Vanþróun er Afríku ásköpuð. Stjórnvöld kunna ekki að velja í sigurlið. Gerið ráð fyrir því versta í fari fólks.

Hagnaður, græðgi og eftirlitsleysi

Ha-Joon Chang bendir á þá áhugaverðu staðreynd að það er í raun ekki til neitt sem heitir frjáls markaður eða óheftur kapítalismi. Allir markaðir þurfa reglur, takmarkanir og eftirlit til að virka. Flestir sjá núna hvernig fjármagnsmarkaðurinn fór í Bandaríkjunum eftir að frelsi og eftirlitsleysið var sífellt meira og einnig hér á landi þegar bankarnir voru einkavæddir, slakað á eftirliti og reglum og skuldsetning banka og fyrirtækja varð hömlulaus. Það hefði vissulega hjálpað ef ríkisábyrgð væri ekki á innistæðum í bönkum, en þá hefði tap einstaklinga orðið enn meira. Lögmálið um frelsi svo framarlega sem það skaði ekki náungann gildir ekki á sviði efnahagsmála og viðskipta frekar en í umferðinni eða á íþróttavellinum.  Frelsi virkar ekki nema um það gildi leikreglur alveg eins og lýðræði virkar ekki án þess að reglur gildi um t.d. kosningar, eftirlit um kosningaáróðri, hvernig fjölmiðlar geta misnotað aðstöðu sína o.fl. Reglur og eftirlit er einmitt oft sett upp til að auka frelsi. Án umferðaljósa og umferðaeftirlits eða án dómara á fótboltaleik verða allir fyrir skaða eða óréttlæti. Að það gildi reglur og eftirlit í fótboltaleik á ekkert skylt við það að ekki ríki frelsi í íþróttastarfi og hvers vegna ætti þá ekki líka að hafa eftirlit með alls konar fjármálgjörningum, - vafningum og glæfrastarfsemi og jafnvel „smálánum“ sem getur valdið almenningi gífurlegu fjárhagslegu tjóni. Öll íslenska þjóðin leið fyrir glæfraskap sem byggði á hugmyndafræði afskiptaleysis, sem núna er flokkað undir frjálshyggju. Frjálshyggja á ekkert skylt við það sem gerðist við einkavæðingu bankanna hér á landi og í kjölfar einkavæðingarinnar kom hömlulaus gróðahyggja, siðleysi og ábyrgðarleysi og þekkingarleysi nýrra aðila við stjórnun fyrirtækja.

Skammtímasjónarmið eigenda fyrirtækja geta verið mjög skaðleg og við höfum dæmi um slíkt á útrásartímanum frá 2004-2008 þegar Eimskip, Icelandair, tryggingafélög, bankar og mörg önnur fyrirtæki sem voru burðarásar á Íslandi voru eyðilögð af eigendum sínum.  Samt var engin ríkisábyrgð á rekstri flestra þessara fyrirtækja en hluthafar og almenningur létu þetta samt viðgangast.

Þvottavélar og Internetið

Chang færir rök fyrir því, hugsanlega meira í gamni en alvöru, að þvottavélin hafi breytt meiru í heiminum en internetið. Konur gátu í kjölfarið gefið sér meiri tíma til að sinna öðru en þvottum og öðru heimilishaldi og fengið frelsi. Ekki síður eru áhugaverðar vangaveltur um það að alþjóðavæðingin og frelsið geri þjóðir ekki alltaf ríkari.  Bandaríkin voru með mikla verndarstarfsemi á árunum 1830-1940 og sama gildir með Bretland frá 1720-1850.  Enn eru margvísleg höft og tollar ríkjandi í heiminum. Svo að segja öll lönd sem nú eru auðug hafa beitt verndarstefnu og ríkisstyrkjum til þess að styðja við nýjar atvinnugreinar. Það er miklu meira en góð menntun sem þarf til, það þarf líka atvinnustefnu og góða stjórnmálamenn, eitthvað sem við Íslendingar mættum horfa til. 

Blandað hagkerfi til hagvaxtar

Það kemur ekki á óvart eins og Chang lýsir að í Bandaríkjunum eru lífskjör í heildina ekki best enda er misskipting tekna og auðs þar mjög mikil. Noregur, Luxemburg, Sviss, Danmörk og Svíþjóð eru framar Bandaríkjunum og líklega líka Írland og Ísland þótt við höfum verið í erfiðleikum. Hið svokallaða “blandaða hagkerfi” með jafnvægi og verkaskiptingu milli hlutverks og umsvifa ríkisins annars vegar og einkaaðila hins vegar er farsælast og langalgengast í þeim ríkjum þar sem lífskjör og lífsgæði eru mest.  Það þarf einnig að vera ákveðið jafnvægi í lífskjörum almennings, viss afkomujöfnun að mati Chang, en það er pólitísk spurning og ekki síður pólitískt verkefni hvernig á þá að tryggja jafnvægi í lífskjörum.  Mér finnst bók Chang vera innlegg í þessa umræðu en svarar því ekki hvernig eigi að leysa málið.  

Þeir sem hafa áhuga á þessum málefnum sem ég hef lýst hér í þessari bókakynningu ættu að taka sér þessa bók í hönd og renna í gegnum hana. Hún var fróðleg þótt maður væri ekki öllu sammála.  

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita

Great by Choice eftir Jim Collins (og Marten T. Hansen)

Þessi bók Jim Collins eins og fyrri bækur hans Build to Last og Good to Great er einstaklega áhugaverð ekki síst þar sem hún er byggð á ítarlegum rannsóknum og raunverulegum sögum um árangur afburðafyrirtækja. Í bókinni er fjallað um það hvers vegna sum fyrirtæki lifa góðu lífi, árum og jafnvel áratugum saman, þótt óvissa og gífurlegar breytingar eigi sér stað. Mikið er gefið út af bókum um stjórnun, fjármál, leiðtoga og önnur mál tengt stjórnun fyrirtækja en það er sannarlega þess virði að lesa þessa bók.

Stór hluti bókarinnar lýsir rannsókn sem fjölmargir gerðu á fyrirtækjum sem náðu að minnsta kosti 10 sinnum betri árangri en önnur fyrirtæki í sömu atvinnugrein á margra ára tímabili. Þótt rannsóknin byggi á fremur gömlum heimildum þ.e. til ársins 2002 er aðferðafræðin og niðurstöðurnar fróðlegar.

Hér að neðan er listi yfir þau fyrirtæki sem voru skoðuð sérstaklega og hvaða árangri þau hafa náð þótt tímabil fjárfestingarinnar sé ekki nákvæmt og sum þessara félaga voru ekki á hlutabréfamarkaði fyrr en eftir 1972:

Þarna eru þrjú fyrirtæki tengd heilbrigðisgeiranum, Amgen, Biomet og Stryker enda mörg tækifæri á því sviði. Það vekur athygli að Microsoft er þarna á listanum en ekki Apple sem skýrist af því að mesta verðmætaaukning Apple hefur orðið á undanförnum 10 árum eftir erfiðleika í rekstri á þeim tíma sem Sculley var forstjóri. Það var einkum leti og stjórnleysi sem hrjáði Apple á þeim tíma auk þess sem of mikil áhersla var lögð á að komast inn á fyrirtækjamarkað og hverfa frá grasrótinni. Allir þekkja svo þann góða árangur sem Apple náði eftir að Steve Jobs kom til baka árið 1997 og félagið fór að einbeita sér að því sem það kunni best. Nú er Apple verðmætasta fyrirtæki heims og nokkurn vegin tvöfalt verðmætara en Microsoft. Apple væri dæmigert Great by Choice fyrirtæki samkvæmt kenningum Collins.

Meðal þess sem skipti máli að mati bókarhöfunda til að ná langtímaárangri er eftirfarandi:

• Bestu leiðtogarnir lögðu ekki endilega áherslu á að taka mikla áhættu og voru ekki með meiri framtíðarsýn í þeim skilningi að vita hvernig framtíðin yrði. Þeir voru aftur á móti agaðri, raunsærri og með meiri baráttuanda og skynjuðu þróunina og tækifærin. Þeir skynjuðu framtíðina en þóttu ekki endilega vita hvernig hún yrði.
• Nýsköpun þarf ekki alltaf að vera drifkraftur árangursríks fyrirtækis heldur skiptir máli hvernig fyrirtækinu tekst að nýta nýsköpun í bland við skapandi hugsun, öguð vinnubrög og að halda sig á jörðinni.
• Árangursríkustu fyrirtækin eltu ekki endilega uppi hraðar breytingar með hvatvísri ákvarðanatöku og aðgerðum. Slíkt hefur orðið mörgum að falli.
• Leiðtogum 10X fyrirtækja er yfirleitt meira umhugað um fyrirtækið en sjálfan sig og horfðu til lengri tíma í stað þess að ná skammtímaárangri.

Í rannsókn Jim Collins og félaga sem lýst var í bókinni Good to Great kemur fram að ekkert benti til þess að kaupaukakerfi eða kaupréttarsamningar hafi bætt árangur árangursríkustu fyrirtækja Bandaríkjanna. Ætli reynsla okkar hér á landi sé ekki svipuð. Stjórnendur og starfsmenn nutu sannarlega og réttilega hækkunar hlutabréfanna en það réði ekki úrslitum um árangurinn. Stjórnendur 10X fyrirtækja létu heldur ekki skammtímaárangur á hlutabréfamarkaði ráða för heldur byggðu upp árangursríkan rekstur til lengri tíma sem skapaði trúverðugleika.

Eitt af mörgum skemmtilegum dæmum í bókinni er langtímaárangur Southwest Airlines en það eru ekki mörg flugfélög sem hafa náð jafn góðum árangri þótt gengið hafi nokkuð staðnað frá aldamótum. Hagnaður var af rekstri SWA öll árin frá árinu 1990-2003 en á sama tíma var hagnaður almennt af flugrekstri eingöngu í 6 ár af 14.

Great by Choice minnir talsvert á Good to Great og ekki síður metsölubókina In Search of Excellence eftir Peter og Waterman sem kom út árið 1982 en þar var fjallað um afburðafyrirtæki sem flest öll lentu síðar í miklum erfiðleikum. Vonandi hljóta ekki mörg 10X fyrirtækin í Good to Great sömu örlög á næstu árum en einhver þeirra eiga örugglega eftir að tapa forystunni. Það er svo aftur umhugsunarefni að fjárfestar á Íslandi t.d. lífeyrissjóðir hafa ekki möguleika á að fjárfesta í öflugum fyrirtækjum erlendis. Til lengri tíma litið er fjárfesting lífeyrissjóða í atvinnurekstri arðbærari en í skuldabréfum eða bankainnistæðum. Það er mikið hagsmunamál að aflétta gjaldeyrishöftum og opna fleiri fjárfestingatækifæri erlendis t.d. fyrir lífeyrissjóði. Þá er hægt að fara að leita uppi 10X fyrirtækin eða fjárfesta í góðum “private equity” sjóðum. Mikilvægt er að gefast ekki upp og missa ekki tiltrú á því að fjárfesta í hlutabréfum fyrirtækja bæði hér á landi og erlendis. Þannig er hægt að ná viðunandi arðsemi til lengri tíma.

Hvað fannst þér um þessa grein? Láttu okkur vita